جنگل

روزنامه جنگل | ارگان نهضت جنگل و میرزا کوچک خان در دوره قاجار

روزنامه جنگل از نشریات سیاسی و اجتماعی دوره قاجار بود که در سال ۱۲۹۶ خورشیدی (۱۹۱۷ میلادی) به‌وسیله جنبش جنگل در گیلان تأسیس شد. این روزنامه به‌عنوان ارگان رسمی نهضت جنگل و تشکیلات هیئت اتحاد اسلام فعالیت می‌کرد و با چاپ سنگی در کسما، از توابع گیلان، منتشر می‌شد.

نخستین شماره روزنامه جنگل در ۱۹ شعبان ۱۳۳۵ قمری انتشار یافت. این نشریه به انتشار اخبار و دیدگاه‌های نهضت جنگل، مسائل سیاسی ایران و فعالیت‌های آزادی‌خواهانه و استقلال‌طلبانه جنگلیان اختصاص داشت و با نام میرزا کوچک خان جنگلی و دیگر اعضای این جنبش پیوند داشت.

از چهره‌های مرتبط با اداره و نگارش روزنامه جنگل می‌توان به میرزا محمد انشائی و میرزا حسین کسمایی اشاره کرد که هر دو در فعالیت‌های سیاسی و مطبوعاتی گیلان نقش داشتند.

تأسیس و انتشار روزنامه جنگل

پس از شکل‌گیری هیئت اتحاد اسلام و گسترش فعالیت‌های نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچک خان، روزنامه جنگل برای انتشار اخبار و بیان دیدگاه‌های این تشکیلات تأسیس شد.

این روزنامه در کسما و با استفاده از چاپ سنگی منتشر می‌شد. بر اساس یکی از گزارش‌های تاریخی، نخستین شماره آن در ۱۹ شعبان ۱۳۳۵ قمری منتشر شد و تا ۴ ربیع‌الثانی ۱۳۳۷ قمری، مجموعاً ۳۹ شماره از آن انتشار یافت.

محتوای روزنامه جنگل

روزنامه جنگل به‌عنوان نشریه وابسته به جنبش جنگل، به انتشار مطالب سیاسی و اجتماعی و بیان مواضع این جنبش می‌پرداخت.

مهم‌ترین موضوعات آن شامل مبارزه با مداخله نیروهای خارجی در ایران، دفاع از استقلال کشور، مخالفت با استبداد و انتشار اخبار مربوط به فعالیت‌های جنگلیان بود.

این روزنامه در دوره‌ای منتشر می‌شد که گیلان یکی از مراکز مهم فعالیت‌های سیاسی و نظامی ایران بود و نیروهای نهضت جنگل با قوای دولتی و نیروهای خارجی درگیر بودند.

روزنامه جنگل و تحولات سیاسی گیلان

جنبش جنگل به رهبری میرزا کوچک خان در سال‌های جنگ جهانی اول و پس از آن، فعالیت گسترده‌ای در گیلان داشت. هیئت اتحاد اسلام از تشکیلات اصلی این جنبش بود و روزنامه جنگل نیز به انتشار دیدگاه‌های آن می‌پرداخت.

در سال ۱۲۹۹ خورشیدی، با تحولات سیاسی و نظامی گیلان و تشکیل حکومت جمهوری شورایی، وضعیت مطبوعات وابسته به گروه‌های سیاسی نیز تغییر کرد.

بر اساس روایت محمد صدرهاشمی، پس از خروج میرزا کوچک خان و همکارانش از رشت، انتشار روزنامه جنگل متوقف شد. در ادامه، نشریاتی چون «انقلاب سرخ» و «کامونیست» در رشت منتشر شدند که به جریان‌های سیاسی دیگری وابسته بودند.

این نشریات را باید از روزنامه جنگل جدا دانست، زیرا هرکدام عنوان و وابستگی سیاسی مشخصی داشتند.

میرزا محمد انشائی؛ مدیر روزنامه جنگل

میرزا محمد انشائی (۱۲۵۳–۱۳۲۰ خورشیدی) از فعالان سیاسی و اجتماعی گیلان و از همکاران میرزا کوچک خان جنگلی بود.

او در سال ۱۳۲۵ قمری در تأسیس انجمن روحانیون، که با هدف آگاهی‌بخشی عمومی و مبارزه با استبداد فعالیت می‌کرد، مشارکت داشت. انشائی در جریان انقلاب مشروطه و سپس نهضت جنگل با آزادی‌خواهان گیلان همکاری کرد.

بر اساس نوشته محمد صدرهاشمی، مدیریت روزنامه جنگل بر عهده میرزا محمد انشائی بود و این روزنامه به انتشار دیدگاه‌های آزادی‌خواهان جنگل اختصاص داشت.

انشائی بعدها به عضویت مجلس مؤسسان درآمد، اما پس از استقرار سلطنت پهلوی از فعالیت‌های سیاسی کناره گرفت. وی در سال ۱۳۲۰ خورشیدی در ۶۷سالگی درگذشت.

میرزا حسین کسمایی؛ روزنامه‌نگار و همکار نهضت جنگل

میرزا حسین خان کسمایی (حدود ۱۲۴۴–۱۲۹۹ خورشیدی) از شاعران، نویسندگان، روزنامه‌نگاران و فعالان مشروطه‌خواه گیلان بود.

او در رشت به دنیا آمد و پس از تحصیل علوم دینی، به مطالعه زبان‌های خارجی و هنر پرداخت. کسمایی مدتی در روسیه و فرانسه اقامت داشت و با زبان‌های فارسی، گیلکی، فرانسه، روسی، ترکی و چند زبان دیگر آشنایی داشت.

وی در جریان انقلاب مشروطه در فعالیت‌های سیاسی گیلان مشارکت کرد و پس از فتح تهران، از اعضای هیئت منتخب مجلس عالی بود.

کسمایی پس از آغاز جنگ جهانی اول به گیلان بازگشت و با جنبش جنگل همکاری کرد. او در فعالیت‌های مطبوعاتی این جنبش نیز حضور داشت و در منابع از دبیری و همکاری او در انتشار شماری از شماره‌های روزنامه جنگل یاد شده است.

در یکی از تصاویر معرفی‌شده از صفحه نخست روزنامه جنگل، نام میرزا حسین کسمایی به‌عنوان مدیرمسئول آمده است. ازاین‌رو، برای تعیین مسئولیت دقیق او و میرزا محمد انشائی در دوره‌های مختلف انتشار روزنامه، بررسی سرلوحه شماره‌های موجود ضروری است.

کسمایی علاوه بر روزنامه‌نگاری، به فارسی و گیلکی شعر می‌سرود و شماری از اشعار سیاسی و اجتماعی او بعدها به کوشش ابراهیم فخرایی منتشر شد.

وی در سال ۱۲۹۹ خورشیدی درگذشت و در سلیمان‌داراب رشت به خاک سپرده شد. البته در برخی منابع سال درگذشت او ۱۹۲۱ میلادی ذکر شده است.

جمع‌بندی

روزنامه جنگل از نشریات سیاسی دوره قاجار و ارگان رسمی نهضت جنگل در گیلان بود که انتشار آن در سال ۱۲۹۶ خورشیدی آغاز شد. این روزنامه با چاپ سنگی در کسما منتشر می‌شد و به انعکاس اخبار، فعالیت‌ها و دیدگاه‌های جنبش جنگل اختصاص داشت.

میرزا محمد انشائی و میرزا حسین کسمایی از چهره‌های مرتبط با اداره و نگارش این روزنامه بودند. با توجه به اختلاف منابع درباره مدت انتشار و شمار شماره‌های آن، بررسی نسخه‌های اصلی برای تکمیل تاریخچه روزنامه ضروری است.

شناسنامه روزنامه جنگل