ستاره ایران
روزنامه ستاره ایران | مدیریت میرزا حسینخان صبا اواخر قاجار
روزنامه ستاره ایران از روزنامههای سیاسی و آزادیخواه اواخر دوره قاجار بود که به مدیریت و سردبیری میرزا حسینخان صبا، ملقب به کمالالسلطان، در تهران تأسیس شد و انتشار آن از سال ۱۳۳۳ قمری آغاز گردید. روزنامه به صورت یومیه منتشر میشد و به استثنای روزهای تعطیل، هر روز انتشار مییافت.
ستاره ایران در طول سالهای فعالیت خود شاهد یکی از پرتلاطمترین دورههای تاریخ سیاسی ایران بود و صفحات آن بازتابدهنده رویدادهای مهمی چون فعالیت آزادیخواهان، تحولات سیاسی اواخر قاجار، نهضت شیخ محمد خیابانی و سرانجام جریان جمهوریخواهی سال ۱۳۰۳ خورشیدی بود.
شماره تاریخی ۱۵۰ و جریان جمهوریت
از شمارههای بسیار مهم این روزنامه، شماره ۱۵۰ سال نهم است که در شش صفحه، قطع بزرگ و با چاپ سربی در مطبعه فاروس چاپ و در روز دوشنبه ۲۷ حوت ۱۳۰۳ خورشیدی، برابر با ۱۱ شعبان ۱۳۴۳ قمری منتشر شد.
در بالای سرمقاله این شماره، تصویری از شیخ محمد خیابانی چاپ شده و در زیر آن به کشته شدن وی در جریان نهضت آذربایجان اشاره شده است.
پس از آن، بخشی از کنفرانس معروف خیابانی با عنوان «شاه به کجا میرود؟» منتشر شده است. اداره روزنامه توضیح میدهد که این سخنرانی در ۴ جوزای ۱۲۹۹ خورشیدی در تبریز و در حضور چندین هزار نفر ایراد شده بود و انتشار مجدد آن را نشانهای از سابقه مخالفت آزادیخواهان با عملکرد حکومت و بیاعتنایی شاه به مصالح جامعه میداند.
شماره ۱۵۰ و شماره پس از آن از لحاظ تاریخ سیاسی ایران اهمیت ویژهای دارند؛ زیرا با اوج گرفتن جنبش جمهوریخواهی در سال ۱۳۰۳ خورشیدی همزمان بودهاند و مجموعهای از اعلامیهها، بیانیهها، تلگرافها و درخواستهای گروههای مختلف درباره تغییر نظام سلطنت به جمهوری در آنها منتشر شده است.
از جمله مطالب این شماره میتوان به بیانیه رجال و وزرای سابق، عریضه شماری از سران ایل بختیاری در حمایت از تغییر رژیم و قطعنامه جامعه معارف درباره جمهوریت اشاره کرد.
صفحات سوم و چهارم نیز عمدتاً به تلگرافهای خصوصی شهرهای مختلف اختصاص داشت که با عناوینی در مخالفت با سلطنت قاجار و حمایت از استقرار جمهوری منتشر شده بودند.
همچنین گزارشی درباره حضور اعضای دیوان عالی تمیز، قضات، مدیران و کارکنان وزارت عدلیه نزد رئیسالوزرا منتشر شده است. در این گزارش آمده که آنان لایحهای درباره حمایت از استقرار جمهوریت و تغییر رژیم ارائه کردند و رئیسالوزرا نیز از تظاهرات ملی و وطنپرستی آنان تقدیر کرد.
این مطالب، شمارههای مربوط به جمهوریت ستاره ایران را به اسنادی ارزشمند برای مطالعه یکی از حساسترین مقاطع گذار سیاسی در اواخر دوره قاجار تبدیل کرده است.
توقیف و تعطیلی روزنامه
روزنامه ستاره ایران در طول فعالیت خود چندین بار با فشار سیاسی و تعطیلی روبهرو شد.
یکی از مهمترین این موارد در میزان ۱۳۰۱ خورشیدی رخ داد. در آن هنگام تعدادی از روزنامههای تهران انتقادهای شدیدی از مجلس و دولت منتشر میکردند و ستاره ایران نیز مطالبی خطاب به رضاخان سردار سپه، وزیر جنگ وقت، انتشار داد.
بر اساس گزارشی که ملکالشعرای بهار در روزنامه نوبهار نقل کرده است، سردار سپه حسین صبا را احضار کرد و درباره مقصود او از نوشتههایش توضیح خواست. صبا در پاسخ گفته بود:
«میخواهم شما نادر بشوید.»
این ماجرا به برخورد سردار سپه با صبا و اعزام او به محکمه نظامی انجامید. پس از این واقعه، انتشار ستاره ایران برای مدت کوتاهی متوقف شد.
صبا در ظاهر علت وقفه انتشار را برخی مسائل اداری، تصفیه حسابهای گذشته و تغییر چاپخانه اعلام کرده بود؛ اما منابع مطبوعاتی آن دوره، تعطیلی را با ماجرای برخورد او با سردار سپه مرتبط دانستهاند.
بار دیگر در جوزای ۱۳۰۲ خورشیدی انتشار ستاره ایران متوقف شد. روزنامه ایران در دوم جوزای همان سال در مطلبی با عنوان «تأسف» از تعطیلی «نامه مهم و ملی ستاره ایران» ابراز تأسف کرد و خواستار انتشار دوباره آن شد.
میرزا حسینخان صبا (کمالالسلطان)
میرزا حسینخان صبا، ملقب به کمالالسلطان، از نویسندگان، روزنامهنگاران و آزادیخواهان اواخر دوره قاجار و بنیانگذار و مدیر روزنامه ستاره ایران بود. او نزدیک به ده سال به انتشار این روزنامه پرداخت و نامش با جریان روزنامهنگاری سیاسی و آزادیخواهانه آن دوره پیوند خورده است.
صبا در نوشتههای خود نسبت به مسائل سیاسی کشور حساس بود و در برابر آنچه دخالت، زورگویی یا بیاعتنایی به آزادیهای سیاسی میدانست موضع میگرفت. همین رویکرد سبب شد روزنامه او چند بار با محدودیت و تعطیلی مواجه شود.
ماجرای برخورد او با رضاخان سردار سپه در سال ۱۳۰۱ خورشیدی از وقایع مشهور زندگی مطبوعاتی اوست. این حادثه در منابع مطبوعاتی آن دوره بازتاب یافت و به نمونهای از تنش میان روزنامهنگاران منتقد و قدرت سیاسی تبدیل شد.
صبا در جریان جنبش جمهوریخواهی نیز از طرفداران جدی تغییر رژیم بود و ستاره ایران مطالب و اسناد فراوانی در حمایت از جمهوریت منتشر کرد.
فعالیت ادبی
میرزا حسینخان صبا علاوه بر روزنامهنگاری، دارای ذوق ادبی و شاعر نیز بود. نمونههایی از اشعار او در مطبوعات آن دوره، از جمله روزنامه نوبهار، منتشر شده است. از جمله غزلی از او با این مطلع:
کنون که گل طربافزای باغ منظر ماست
سبوی غنچه به یاد لب تو ساغر ماست
و در پایان آن تخلص خود را چنین آورده است:
غبار خاطر گل پاک کن «صبا» به نشاط
که گل نمونه ز رنگ و بوی دلبر ماست
درگذشت حسین صبا
میرزا حسینخان صبا در تهران بر اثر سکته درگذشت. پس از مرگ او، مراسم تشییع و خاکسپاری با احترام برگزار شد و مطبوعات پایتخت نیز به مناسبت درگذشت وی فعالیت خود را برای یک روز تعطیل کردند. مجلس ختم او در مسجد سپهسالار برگزار شد.
نکته تاریخی: در متن منبع، تاریخ وفات «۲۰ صفر ۱۳۳۴ قمری مطابق ۳ میزان ۱۳۰۳ شمسی» ذکر شده است. میان این دو تاریخ ناسازگاری وجود دارد؛ بنابراین بهتر است تا زمان بررسی منبع دقیقتر، در متن اصلی سایت تاریخ قمری را قطعی درج نکنیم.
ادامه انتشار پس از درگذشت صبا
مرگ حسین صبا پایان روزنامه ستاره ایران نبود. پس از درگذشت او، شورای عالی فرهنگ در ۱۵ قوس ۱۳۰۳ خورشیدی امتیاز روزنامه را به نام اعتصامزاده تصویب کرد و انتشار ستاره ایران از ۲۱ جدی ۱۳۰۳ خورشیدی تحت مدیریت جدید ادامه یافت.
بنابراین شماره ۱۵۰ سال نهم، مورخ ۲۷ حوت ۱۳۰۳، که مطالب مهم مربوط به جمهوریت و شیخ محمد خیابانی را دربردارد، مربوط به دورهای است که روزنامه پس از درگذشت مؤسس خود همچنان به انتشار ادامه میداد.
مشخصات روزنامه
نام روزنامه: ستاره ایران
مؤسس و مدیر: میرزا حسینخان صبا (کمالالسلطان)
مدیر بعدی: اعتصامزاده
محل انتشار: تهران
دوره تاریخی: اواخر دوره قاجار
سال آغاز انتشار: ۱۳۳۳ قمری
ترتیب انتشار: روزانه، بهجز ایام تعطیل
موضوع: سیاسی، اجتماعی، خبری و آزادیخواهانه
شیوه چاپ شماره ۱۵۰: چاپ سربی
چاپخانه شماره ۱۵۰: مطبعه فاروس
محل اداره: تهران، خیابان لالهزار
اشتراک سالانه داخل کشور: ۱۰۰ قران
اشتراک سالانه خارج کشور: ۱۲۰ قران
اشتراک ششماهه: داخل ۵۰ و خارج ۶۰ قران
اشتراک سهماهه: ۳۰ قران
قیمت تکشماره: ۸ شاهی
آگهی صفحه اول: سطری ۴ قران
آگهی صفحات دوم و سوم: سطری ۲ قران
آگهی صفحه چهارم: سطری ۱ قران