روزنامه خلافت | مدیریت حاج شیخ حسن تبریزی اواخر قاجار

روزنامه خراسان از نشریات سیاسی و آزادی‌خواه اواخر دوره قاجار بود که در شهر مشهد به مدیریت سید حسین اردبیلی تأسیس شد. نخستین شماره این روزنامه در تاریخ ۲۵ صفر ۱۳۲روزنامه خلافت از نشریات مهم فارسی‌زبان ایرانیان خارج از کشور در اواخر دوره قاجار است که به سه زبان فارسی، عربی و ترکی در شهر لندن، پایتخت بریتانیا، منتشر می‌شد. این روزنامه به مدیریت حاج شیخ حسن تبریزی و با همکاری نجیب هندیا و امین هندیا در سال ۱۳۲۴ قمری تأسیس شد.

نخستین شماره روزنامه در ۹ جمادی‌الاول ۱۳۲۴ قمری منتشر شد. بر اساس گزارش ادوارد براون، وی شماره‌های یک تا سیزده این روزنامه را در اختیار داشته است؛ به گونه‌ای که نخستین شماره در اول ژوئیه ۱۹۰۶ میلادی و آخرین شماره موجود نزد او در ۱۵ فوریه ۱۹۰۷ میلادی انتشار یافته است.

هر شماره روزنامه در چهار صفحه و در قطع ۱۴ × ۸٫۵ سانتی‌متر چاپ می‌شد. بهای اشتراک سالانه آن نیز به شرح زیر بود:

• انگلستان: ۸ شیلینگ
• ایران: ۲۰ قران
• ترکیه و مصر: ۵۰ مجیدی
• روسیه: ۴ منات
• اروپا و چین: ۱۰ فرانک

روزنامه خلافت بیشتر به مسائل سیاسی، اجتماعی و جهان اسلام می‌پرداخت و از جمله نشریاتی بود که اخبار و دیدگاه‌های سیاسی ایرانیان مقیم اروپا را منعکس می‌کرد. انتشار هم‌زمان مطالب به سه زبان، دامنه مخاطبان آن را گسترش داده و سبب شده بود در بسیاری از کشورهای اسلامی و اروپایی توزیع شود.

لازم به ذکر است که روزنامه خلافت با نشریه عربی الخلافه که به مدیریت دکتر لویس صابونجی از سال ۱۸۸۱ میلادی در لندن منتشر می‌شد، تفاوت دارد. روزنامه الخلافه از مهم‌ترین نشریات عربی جهان اسلام در آن دوره بود، اما روزنامه خلافت نشریه‌ای مستقل با مدیریت ایرانیان محسوب می‌شود.

امروزه روزنامه خلافت یکی از منابع ارزشمند برای مطالعه تاریخ مطبوعات ایرانیان خارج از کشور، جریان‌های فکری اواخر عصر قاجار و ارتباط روشنفکران ایرانی با اروپا به شمار می‌رود.

حاج شیخ حسن تبریزی

حاج شیخ حسن تبریزی از روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی ایرانی مقیم لندن در اواخر دوره قاجار بود که با انتشار روزنامه خلافت نقش مهمی در انعکاس دیدگاه‌های سیاسی و اجتماعی ایرانیان خارج از کشور ایفا کرد.

وی با همکاری نجیب هندیا و امین هندیا در سال ۱۳۲۴ قمری روزنامه خلافت را بنیان نهاد و مدیریت آن را بر عهده گرفت. این نشریه با انتشار مطالب به سه زبان فارسی، عربی و ترکی، تلاش داشت اخبار جهان اسلام، مسائل سیاسی ایران و دیدگاه‌های آزادی‌خواهانه را در میان فارسی‌زبانان و دیگر مخاطبان منطقه منتشر کند.

اگرچه اطلاعات موجود درباره زندگی شخصی حاج شیخ حسن تبریزی محدود است، اما انتشار روزنامه‌ای چندزبانه در لندن نشان‌دهنده جایگاه او در میان فعالان فرهنگی و سیاسی ایرانی مقیم اروپا و ارتباط نزدیکش با جریان‌های فکری آن دوران است.