پبکان

روزنامه پیکان | نشریه‌ای سیاسی و انتقادی در تهران اواخر قاجار

روزنامه «پیکان» از جمله نشریات سیاسی و اجتماعی دوره پهلوی اول است که در تهران به مدیریت و صاحب‌امتیازی محمد وثوق همایون تأسیس و منتشر شد. نخستین شماره این روزنامه در روز یکشنبه ۱۱ اسفند ۱۳۰۱ هجری خورشیدی (مطابق ۱۹۲۳ میلادی) در چهار صفحه و با قطع بزرگ در مطبعه سربی «روشنائی» به چاپ رسید.

انتشار روزنامه «پیکان» در آغاز به‌صورت هفته‌ای دو بار، در روزهای یکشنبه و پنجشنبه انجام می‌شد. محل اداره آن در تهران، خیابان لاله‌زار، کوچه ناصریه (یا طرق نظام) قرار داشت. بهای اشتراک سالیانه این روزنامه به‌صورت مشخص تعیین شده و قیمت تک‌شماره آن ۶ شاهی اعلام شده بود.

در سرلوحه روزنامه، بالای عنوان «پیکان»، بیتی از حافظ درج شده بود:
«عالمی از نو بیاید ساخت از نو آدمی»
که نشان‌دهنده رویکرد اصلاح‌طلبانه و نوگرایانه این نشریه است.

محتوای شماره نخست

مقاله افتتاحیه روزنامه با نثری ادبی و استعاری آغاز می‌شود و به مفاهیمی چون رنج، عشق و وضعیت اجتماعی اشاره دارد. در همان شماره اول، مقاله‌ای با عنوان «آزادی، برابری، برادری» در صفحه نخست منتشر شده و پس از آن، بخشی با عنوان «دورنمای ولایات» به انعکاس اخبار شهرهای مختلف اختصاص یافته است.

صفحه سوم شامل مقاله‌ای با عنوان «انگلستان و نهضت انقلابی در مشرق» و صفحه چهارم به اخبار خارجی اختصاص داشت؛ ساختاری که نشان‌دهنده توجه روزنامه به مسائل داخلی و تحولات بین‌المللی است.

روند انتشار و تحولات

روزنامه «پیکان» در ادامه فعالیت خود، برای مدتی به‌صورت منظم منتشر شد. از شماره ۱۲ سال اول، به‌منظور فراهم کردن امکان بیان دیدگاه‌های عمومی درباره انتخابات مجلس شورای ملی، تعداد انتشار آن به سه شماره در هفته افزایش یافت.

همچنین از شماره ۶ سال اول، بخشی از کتاب «ابطال الباطل» که در رد قرارداد وثوق‌الدوله با انگلستان نگاشته شده بود، به‌صورت سریالی در این روزنامه منتشر می‌شد. این موضوع نشان‌دهنده موضع‌گیری صریح و انتقادی روزنامه در قبال مسائل سیاسی روز است.

مواضع سیاسی

روزنامه «پیکان» از نظر خط‌مشی سیاسی، از اکثریت مجلس شورای ملی حمایت می‌کرد و در مقابل، منتقد اقلیت مجلس بود. همچنین این نشریه از مخالفان سرسخت سید ضیاءالدین طباطبایی به‌شمار می‌آمد و در مطالب خود رویکردی انتقادی نسبت به برخی جریان‌های سیاسی آن زمان داشت.

دوره انتشار

بر اساس نسخه‌های موجود، این روزنامه دست‌کم تا شماره ۷۹ سال اول (مورخ ۱۹ قوس ۱۳۰۲ شمسی) منتشر شده است. در مجموع، «پیکان» را می‌توان از نشریات تأثیرگذار و فعال در فضای سیاسی و مطبوعاتی اوایل دوره پهلوی دانست.