حدید (الحدید)
روزنامه حدید | نشریه تأثیرگذار تبریز پیش از مشروطه
روزنامه «الحدید» که چئد شماره با نام حدید منتشر شد، از جمله نشریات مهم و تأثیرگذار تبریز در دوره مشروطیت بهشمار میرود که در دو دورهٔ مجزا منتشر شده است. دورهٔ نخست این نشریه در سال ۱۳۱۵ قمری (۱۸۹۷ میلادی) به مدیریت سید حسینخان عدالت آغاز شد، اما این دوره بسیار کوتاه بود و تنها دو یا سه شماره از آن منتشر شد و سپس متوقف گردید.
در همین دورهٔ نخست، یکی از نکات برجسته و تاریخی آن، طرح صریح موضوع آموزش دختران توسط سید حسینخان عدالت بود؛ بهگونهای که وی از نخستین افرادی در ایران محسوب میشود که بهطور علنی درباره ضرورت تحصیل دختران بهعنوان مادران آینده سخن گفت و در این زمینه مطلب نوشت.
دورهٔ دوم انتشار این روزنامه در سال ۱۳۲۳ قمری به مدیریت سید محمد شبستری (ملقب به ابوالضیاء) آغاز شد و تا سال ۱۳۲۴ قمری ادامه یافت. نخستین شماره این دوره در روز پنجشنبه ۲ جمادیالاول ۱۳۲۳ قمری منتشر شد. این نشریه در ابتدا با نام «حدید» منتشر میشد و از شماره ۱۸ به بعد عنوان آن به «الحدید» تغییر یافت.
در این دوره، روزنامه در چهار صفحه با قطع وزیری متوسط منتشر میشد. چاپ آن ابتدا بهصورت سربی در مطبعهٔ خلیفهگری ارامنه تبریز انجام میگرفت و سپس به چاپ سنگی با خط نستعلیق در مطبعه «استاد مشهدی اسد آقا زیدالله توفیقه» منتقل شد. انتشار آن در آغاز دو بار در هفته (دوشنبه و چهارشنبه) بود، اما بعدها بهصورت هفتگی درآمد.
محتوای «الحدید» ترکیبی از مقالات سیاسی و اجتماعی، اخبار داخلی و خارجی، و ترجمهٔ متون ادبی بود. از جمله این ترجمهها میتوان به پاورقی «فتاة غسان» اثر جرجی زیدان اشاره کرد. مقاله افتتاحیه روزنامه با عنوان «سبب نگارش» منتشر شد که در آن بهصورت ادیبانه از ضرورت روشنگری، آگاهیبخشی و نقش مطبوعات در ارتقای جامعه دفاع شده بود.
به نظر میرسد شماره ۱۴ از سال دوم، مورخ ۴ جمادیالاول ۱۳۲۴ قمری، آخرین شماره منتشرشده این روزنامه باشد. با این حال، بنا بر نقل محمدعلی تربیت، احتمال دارد انتشار آن تا آستانه انقلاب مشروطیت نیز ادامه داشته باشد.