بهارستان نوبخت
روزنامه بهارستان (نوبخت) | از شیراز تا تهران؛ نشریهای سیاسی و ادبی در عصر گذار
روزنامه بهارستان به مدیریت حبیب الله نوبخت از جمله نشریات مهم و پرتنش سالهای پایانی دوره قاجار و آغاز پهلوی است که نخستینبار در سال ۱۲۹۸ شمسی در شهر شیراز تأسیس شد و سپس در تهران به انتشار خود ادامه داد.
آغاز انتشار در شیراز
نوبخت پس از بازگشت از اسلامبول به ایران و اقامت در شیراز (همزمان با اواخر جنگ جهانی اول)، از سوی اداره معارف بهعنوان معلم طبیعیات در دارالمعلمین فارس مشغول به کار شد. او پس از یک سال تدریس، فعالیتهای مطبوعاتی خود را آغاز کرد. ابتدا مجله «زندگانی» را منتشر نمود که تنها یک شماره از آن منتشر و توقیف شد. سپس مجله «فکر آزاد» را پایهگذاری کرد که آن نیز بیش از دو شماره دوام نیاورد.
در ادامه، نوبخت اقدام به تأسیس روزنامه بهارستان کرد. نخستین شماره این روزنامه در اوایل سال ۱۲۹۸ شمسی در شیراز منتشر شد. با این حال، پس از انتشار تنها دو شماره، روزنامه توقیف گردید و این توقیف حدود دو ماه به طول انجامید تا سرانجام به دستور وزارت معارف در دوره نصیرالدوله بدر، اجازه انتشار مجدد یافت. با این وجود، بهارستان در شیراز بارها با توقیف مواجه شد.
در جریان کودتای سوم حوت، به دلیل مواضع حمایتی روزنامه از کودتا، بهارستان مورد حمله مخالفان قرار گرفت و نوبخت مدتی از فعالیت مطبوعاتی کناره گرفت. سپس به تهران مهاجرت کرد و انتشار روزنامه را در پایتخت از سر گرفت.
ویژگیهای بهارستان در شیراز
روزنامه بهارستان در شیراز بهصورت هفتگی و در چهار صفحه با قطع وزیری بزرگ و بهصورت چاپ سنگی در مطبعه «محمدی» منتشر میشد. محل اداره آن «مدرسه خیریه مؤیدالملک» در شیراز بود.
بهای اشتراک سالیانه برای داخل کشور ۴۰ تا ۵۰ قران و برای خارج از کشور ۲۰ روپیه تعیین شده بود.
ساختار محتوایی روزنامه شامل:
- مقالههای اساسی در صفحه اول (از جمله سلسله مقالاتی با عنوان «بلشویزم»)
- اخبار ولایات با عنوان «اخبار و اطلاعات»
- گزارشهای محلی از شهرستانها
- اخبار کشورهای اسلامی و سایر نقاط جهان
- صفحه پایانی شامل آگهیها و ادامه مطالب
در این روزنامه گاه اشعاری از نوبخت و دیگر شاعران فارس نیز منتشر میشد. از جمله ابیات منتشرشده:
زلف را تاب مده روز مرا تار مکن
در سیهبختی من این همه اصرار مکن
خون ما را مطلب با دیگران عهد مبند
عهد ما را مشکن روی به اغیار مکن
انتشار در تهران
پس از انتقال به تهران، دوره دوم انتشار روزنامه بهارستان آغاز شد. این روزنامه از شماره ۱۸ سال سوم در تهران منتشر گردید و بهتدریج به یکی از نشریات منتقد و سیاسی تبدیل شد.
بهارستان در تهران بهصورت منظمتر و با ساختاری نوآورانه منتشر میشد:
- انتشار سهبار در هفته (دوشنبه، چهارشنبه و جمعه)
- چاپ در چهار صفحه با قطع بزرگ
- استفاده از چاپ رنگی (عنوان روزنامه به رنگ قرمز)
ساختار صفحات شامل ستونهای مشخصی بود:
- مطالعات یومیه: وقایع و حوادث روز
- گزارشات دنیا: اخبار بینالمللی
- نمایندگان ملت: مذاکرات مجلس شورای ملی
- اطلاعات بهارستان: اخبار متفرقه
سرمقالههای روزنامه غالباً لحنی تند و انتقادی داشت و به مسائل سیاست داخلی و دخالتهای خارجی میپرداخت. از جمله یکی از سرمقالهها با عنوان «آسمانپیمای انگلیس – آیا تجاوز از این بیشتر ممکن است؟» بهشدت به مداخلات انگلیس در ایران اعتراض میکند.
این مواضع موجب شد که روزنامه بارها از سوی دولت، از جمله در دوره قوامالسلطنه، توقیف شود.
مشخصات انتشار در تهران
- محل اداره: تهران، خیابان چراغ برق
- اشتراک داخلی: ۷۰ قران
- اشتراک خارجی: ۲۰ روپیه
- بهای تکشماره: ۶ شاهی
- هزینه آگهی: هر سطر ۱۰ شاهی
انتشار این روزنامه دستکم تا سال ششم ادامه داشته و نسخههایی تا شماره مسلسل ۲۶۲ (مورخ ۴ اسد ۱۳۰۳ شمسی) در دست است.
نوبخت؛ روزنامهنگار، شاعر و سیاستمدار
نوبخت از چهرههای فعال و تأثیرگذار در تاریخ مطبوعات و سیاست ایران در سده چهاردهم شمسی است. وی در شیراز متولد شد و نسب او به خانوادهای علمی و مذهبی میرسد.
او تحصیلات خود را در نجف و عراق ادامه داد و نزد استادانی همچون سید علی و سید محمد هندی در فلسفه و حکمت، و شیخ عبدالرحمن کویتی در ادبیات عرب آموزش دید. نوبخت در جوانی به زبان عربی تسلط کامل یافت و حتی آثاری چون گلستان سعدی را به عربی ترجمه کرد. اشعار او در مجلات معتبری چون «الهلال» و «البیان» منتشر شده است.
فعالیتهای علمی و ادبی
از مهمترین آثار نوبخت میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- میتولوژی
- ماوراء مدرسه
- علم تربیت
- علم روح
- علم منطق
- تاریخ شاهنشاه پهلوی
- بندنامه نوبخت
همچنین اثر مهم او شاهنامه نوبخت است که ادامهای منظوم بر شاهنامه فردوسی محسوب میشود و تاریخ ایران را از پایان دوره ساسانی تا دوره پهلوی روایت میکند.
فعالیتهای سیاسی
نوبخت علاوه بر فعالیتهای مطبوعاتی، در عرصه سیاست نیز حضور داشت:
- نماینده مجلس شورای ملی در دورههای ششم، هفتم و سیزدهم
- از مخالفان پیمان با متفقین در جنگ جهانی دوم
- از طرفداران آلمان در آن دوره
او در جریان جنگ جهانی دوم توسط نیروهای متفقین بازداشت شد و پس از مدتی آزاد گردید.
پس از کنارهگیری از فعالیتهای سیاسی و مطبوعاتی، نوبخت از صحنه عمومی فاصله گرفت. از فرزندان او میتوان به دانش نوبخت اشاره کرد که مدتی روزنامه «آفتاب» را منتشر میکرد.