اصلاح

روزنامه اصلاح | از بمبئی تا تهران

روزنامه اصلاح از نشریاتی است که انتشار آن در مقطعی از خارج از ایران، یعنی بمبئی، آغاز شد و سپس به تهران انتقال یافت. بر اساس اطلاعات موجود، این روزنامه پس از انتشار چند شماره از سال سوم خود در سال ۱۳۲۹ قمری، به دلایلی نامعلوم در بمبئی متوقف شده و اداره آن به تهران منتقل گردید.

در نسخه‌هایی که از دوره انتشار در تهران در دست است، تاریخ ۲۰ ذیحجه ۱۳۲۹ قمری در بالای عنوان روزنامه درج شده که نشان می‌دهد انتشار آن در پایتخت دست‌کم از این زمان آغاز شده است. با این حال، نمونه‌ای از شماره‌های اولیه آن در تهران در دست نیست و اطلاعات مربوط به آغاز این دوره محدود باقی مانده است.

آنچه از این روزنامه موجود است، بیشتر به اوایل سال ۱۳۰۳ شمسی مربوط می‌شود. در این دوره، وضعیتی خاص در انتشار آن دیده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در شماره اول سال دوم روزنامه «حیات» (مورخ یکشنبه ۴ ذیقعده مطابق ۱۹ جوزا ۱۳۰۳ شمسی)، صفحات سوم و چهارم با نام «اصلاح» چاپ شده است. این شیوه که یک نشریه در دل نشریه‌ای دیگر منتشر شود، از نکات قابل توجه در نحوه انتشار آن به‌شمار می‌آید.

در این زمان، صاحب امتیاز و مدیر مسئول روزنامه اصلاح میرزا محمدرضای بوشهری بوده و محل اداره آن در تهران، چراغ برق قرار داشته است. اداره این روزنامه با روزنامه «حیات» مشترک بوده، هرچند مدیر مسئول «حیات» فردی به نام فلسفی معرفی شده است.

انتشار «اصلاح» در این دوره به‌صورت هفته‌ای سه شماره انجام می‌شد. در یکی از شماره‌های موجود، که به تاریخ یکشنبه و با شماره هفتم مشخص شده، سرمقاله‌ای با عنوان «نظری در کتب تعلیمیه» درج شده که با جمله «مکرر نوشته‌ایم هر گونه ترقیات ملی…» آغاز می‌شود. این مطلب نشان می‌دهد که نشریه به موضوعات آموزشی و اجتماعی نیز توجه داشته است.

روزنامه در قطع بزرگ و با چاپ سربی در مطبعه برادران باقرزاده منتشر می‌شد. همچنین در برخی موارد، شماره‌های «حیات» و «اصلاح» به‌صورت هم‌زمان و در یک مجموعه چاپ شده‌اند؛ چنان‌که شماره چهار «حیات» با شماره دهم «اصلاح» یکجا انتشار یافته است.

محتوای این روزنامه شامل سرمقاله، اخبار و خلاصه‌ای از جراید مرکز و نیز گزارش‌هایی از حوادث جهان بوده است. از سوی دیگر، اشاره شده که شماره اول سال دوم «حیات» که بخشی از آن با نام «اصلاح» منتشر شده، پس از پانزده ماه تعطیلی دوباره انتشار یافته و سرمقاله آن با عنوان «پس از پانزده ماه تعطیل» آغاز می‌شود.

از این روزنامه مجموعه کاملی باقی نمانده و همین امر سبب شده که آگاهی از چگونگی انتشار آن در دوره‌های پیشین با دشواری همراه باشد. اطلاعات موجود نیز عمدتاً بر پایه نمونه‌های پراکنده‌ای است که از این نشریه حفظ شده‌اند.