اختر
روزنامه اختر (استانبول) | تاریخچه و نقش آن در بیداری ایرانیان
روزنامه «اختر» از مهمترین نشریات فارسیزبان خارج از ایران بود که در استانبول (اسلامبول) منتشر میشد. این روزنامه در سال ۱۲۹۲ قمری تأسیس گردید و نخستین شماره آن در روز پنجشنبه ۱۶ ذیحجه همان سال به مدیریت محمد طاهر تبریزی و نویسندگی میرزا مهدی اختر منتشر شد.
دوره و نظم انتشار
«اختر» در آغاز، بهجز روزهای جمعه و یکشنبه، بهصورت روزانه منتشر میشد. پس از مدتی، انتشار آن به دو بار در هفته (شنبه و چهارشنبه) کاهش یافت و در سالهای پایانی بهصورت هفتگی انتشار مییافت. این روزنامه بهمدت ۲۲ سال بهطور مرتب منتشر شد تا اینکه در سال ۱۳۱۳ قمری از سوی دولت عثمانی توقیف گردید.
اهمیت و جایگاه
روزنامه «اختر» در دوره استبداد، از مهمترین منابع اطلاعرسانی برای فارسیزبانان بهشمار میرفت. ادوارد براون در کتاب تاریخ ادبیات خود، از «اختر» بهعنوان تنها روزنامه قابل مطالعه فارسی در جریان سفر خود به ایران (۱۸۸۷ میلادی) یاد میکند.
این روزنامه با انتشار اخبار خارجی، بهویژه اخبار تلگرافی، نقش مهمی در آشنایی ایرانیان با اوضاع جهان ایفا کرد و در بیداری افکار عمومی و زمینهسازی برای تحولات سیاسی، از جمله شکلگیری جنبش مشروطه ایران مؤثر بود.
نویسنده و فعالیتها
نویسنده اصلی روزنامه، میرزا مهدی اختر، فرزند حاجی ابراهیم تاجر تبریزی، در سال ۱۲۵۵ قمری در تبریز متولد شد و در ۱۳۲۵ قمری در استانبول درگذشت. وی در جوانی به استانبول مهاجرت کرد و با تأسیس روزنامه «اختر»، مسئولیت نویسندگی آن را برعهده گرفت.
پس از توقیف روزنامه، وی به فعالیتهای فرهنگی دیگر روی آورد، از جمله ترجمه کتاب «ابراهیم بیک» که با حمایت حاجی زین العابدین مراغهای منتشر شد. همچنین وی مؤسس مطبعه «خورشید» در استانبول بود.
ویژگیهای ظاهری و انتشار
روزنامه «اختر» معمولاً در ۸ صفحه با چاپ سربی و کاغذ مرغوب منتشر میشد. اندازه آن حدود ۸٫۵ در ۱۳ سانتیمتر بود. بهای اشتراک سالیانه آن:
- در عثمانی: ۵ مجیدیه
- در ایران: ۲۵ قران
- در اروپا: ۲۵ فرانک
محتوای شماره اول
بر اساس اطلاعات شماره نخست:
- تاریخ انتشار: ۱۶ ذیحجه ۱۲۹۲ قمری (۱۳ ژانویه ۱۸۷۶ میلادی)
- محل اداره: خان والده در استانبول
- موضوعات: سیاست، تجارت، علم، ادب و مسائل عمومی
در سرمقالهای با عنوان «روزنامه و کارت»، بر ضرورت وجود یک روزنامه فارسی در پایتخت عثمانی برای آگاهی فارسیزبانان از اخبار جهان تأکید شده است.
سرنوشت و منابع
روزنامه «اختر» در نهایت بهدلیل فشار و محدودیتهای حکومت عثمانی توقیف شد. مجموعهای ارزشمند از این روزنامه در کتابخانه ملی ایران نگهداری میشود که پیشتر متعلق به اعتضادالسلطنه بوده است.