امید (سرکشیک زاده)
هفتهنامه امید | تاریخچه روزنامه امید و گذری در زندگی سید کاظم اتحاد
هفتهنامه «امید» از نشریات فکاهی و سیاسی مهم ایران در دوره پهلوی اول است که نخستین شماره آن در روز شنبه ۱۷ اسفند ۱۳۰۸ شمسی در تهران منتشر شد. این نشریه در ۶ صفحه و قطع بزرگ به چاپ رسید که صفحه اول و ششم آن بهطور کامل به کاریکاتور اختصاص داشت.
صاحبامتیاز این نشریه سید کاظم اتحاد (موسی اتحاد) و مدیرمسئول آن ابوالقاسم اردلان بود. چاپ هفتهنامه در مطبعه سربی مطبعه تمدن انجام میشد.
این هفتهنامه بهصورت هفتگی و در روزهای شنبه منتشر میشد. شرایط اشتراک آن شامل آبونمان سالانه داخل کشور ۵۰ قران، ششماهه ۲۵ قران، خارج از کشور یک و نیم لیره، قیمت تکشماره ۸ شاهی و تعرفه آگهیها طبق دفتر اداره تعیین شده بود. محل اداره ابتدا در روزنامه «ایران» قرار داشت و بعدها تغییر یافت.
در زیر عنوان نشریه، این عبارت درج شده بود: «جریدهای است سیاسی، فکاهی، کاریکاتوری» که بیانگر رویکرد طنزآمیز و انتقادی آن است.
خط مشی و اظهار مرام
سرمقاله شماره اول با عنوان «اظهار مرام» به تفاوت میان جراید جدی و فکاهی میپردازد. در این متن تأکید شده که روزنامههای فکاهی با زبان طنز و کنایه به نقد مسائل اجتماعی و سیاسی میپردازند و هدف آنها اصلاح جامعه بدون توهین مستقیم به افراد است.
در این مقاله به نمونهای از فرهنگ سیاسی غرب اشاره شده و از ریمون پوانکاره نام برده میشود که کاریکاتورهای منتشرشده درباره خود را جمعآوری میکرد. این موضوع نشاندهنده پذیرش طنز در فضای سیاسی اروپا دانسته شده است.
همچنین در این بخش توضیح داده میشود که نشریات فکاهی در ایران هنوز بهدرستی شناخته نشدهاند و اغلب بهجای طنز غیرمستقیم، رویکردی جدی و جانبدارانه داشتهاند؛ در حالی که هدف واقعی چنین نشریاتی بیان غیرمستقیم حقایق اجتماعی است.
شکلگیری نشریه
پس از کنارهگیری سید کاظم اتحاد از مدیریت روزنامه «ایران»، ایده تأسیس یک شرکت مطبوعاتی مطرح شد، اما به نتیجه نرسید. در همین راستا، او امتیاز «امید فکاهی» را دریافت کرد و با توجه به ضرورت انتشار چنین نشریهای، تصمیم به انتشار آن گرفت.
به دلیل دشواری مدیریت یک نشریه فکاهی، مسئولیت اداره آن به ابوالقاسم اردلان واگذار شد که بهعنوان فردی مورد اعتماد و دارای ویژگیهای اخلاقی برجسته معرفی شده است.
کاریکاتورها و ویژگیهای بصری
در شماره اول، کاریکاتور صفحه اول با عنوان «لیره پهلوی» بهصورت سربازی ترسیم شده که به «لیره انگلیسی» حمله میکند. در بالای آن نام «امید» با خط نسخ و در زیر آن عبارت «جریده سیاسی، فکاهی، کاریکاتور» درج شده بود.
کاریکاتور صفحه ششم نیز به کنفرانس دریایی لندن اختصاص داشت که بازتابی از رویدادهای روز محسوب میشد. با گذشت زمان، بخش کاریکاتور حذف و تصاویر کوچکتری جایگزین آن گردید.
محتوای شمارههای نخست
در نخستین شماره، علاوه بر مقاله «اظهار مرام»، مطالبی همچون:
- مقالهای درباره روزنامهنویسی
- «نصیحت هم آمد و نیامد دارد» به قلم مطیعالدوله حجازی
- اشعار «ترک اشیاء تجملی» از روحانی
- سایر مقالات و اشعار
منتشر شد.
از شماره ششم، کتاب «دو سیهنمره» (ترجمه عطاءالله دیهیمی) بهصورت پاورقی در نشریه به چاپ رسید.
نویسندگان و همکاران
در شماره ۵۲، فهرستی از اعضا و نویسندگان نشریه منتشر شد که شامل افراد مختلفی از جمله نویسندگان، شاعران، طراحان و کارکنان فنی بود. در این میان، سید کاظم اتحاد بهعنوان صاحبامتیاز و ابوالقاسم اردلان بهعنوان مدیرمسئول معرفی شدهاند.
روند انتشار
سال اول انتشار با شماره ۵۲ به پایان رسید، اما برای هماهنگی با آغاز سال شمسی، شماره ۵۳ نیز در همان سال محسوب شد و سال دوم از شماره ۵۴ آغاز گردید. شماره اول سال سوم در اول فروردین ۱۳۱۱ منتشر شد.
در دوره نخست، هفتهنامه «امید» حدود شش سال و نیم منتشر شد، اما بهدلیل سختگیریهای شهربانی متوقف گردید. پس از مدتی انتشار آن از سر گرفته شد، اما این بار تنها ۹ ماه دوام داشت.
دوره سوم پس از شهریور ۱۳۲۰
پس از وقوع اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰، هفتهنامه «امید» برای بار سوم منتشر شد. نخستین شماره این دوره در ۱۷ دی ۱۳۲۰ در ۸ صفحه و قطع متوسط به چاپ رسید.
در این دوره:
- صاحبامتیاز: سید کاظم اتحاد
- مدیر: دکتر شکیبی
- سردبیر: تهامی
سرلوحه نشریه تصویری از «فرشته آزادی» بود که نمادی از پیروزی بر استبداد به شمار میرفت.
از کاریکاتورهای مهم این دوره میتوان به تصویری از مختاری اشاره کرد که به ماجرای زندانی شدن تقی ارانی و دیگران مرتبط بود.
اهمیت و نقش اجتماعی
هفتهنامه «امید» از معدود نشریات فکاهی ایران بود که توانست بهطور منظم و هفتگی منتشر شود و با بهرهگیری از طنز، کاریکاتور و نقد اجتماعی، در آگاهیبخشی عمومی نقش مهمی ایفا کند.
سید کاظم اتحاد
سید کاظم اتحاد (۱۲۶۸–۱۳۳۴) روزنامهنگار و نماینده لاهیجان در دوره پنجم مجلس شورای ملی بود. وی از فعالان مطبوعاتی دوره مشروطه بهشمار میرفت و در روزنامههایی چون «ایران» و «تجدد» فعالیت داشت.
او از اعضای حزب رادیکال به رهبری علیاکبر داور بود و روزنامه «اتحاد» را نیز منتشر میکرد.
از اقدامات مهم او میتوان به تلاش برای لغو القاب رسمی در مجلس شورای ملی و ارائه طرحهایی در زمینه اصلاحات اجتماعی اشاره کرد. وی در سال ۱۳۳۴ در تهران درگذشت.