پان ایرانیسم
حزب پانایرانیست تشکلی سیاسی است که بر پایهٔ مکتب پانایرانیسم شکل گرفته و بر مفاهیمی همچون هویت ملی، تبار ایرانی و تمامیت سرزمینی تأکید دارد. این حزب هدف خود را مقابله با استعمار، استبداد و استثمار اعلام کرده و آرمانش را ایجاد وحدت و قدرت میان ایرانیان در چارچوب یک نظام پادشاهی مشروطه میداند. اصول فکری آن شامل ناسیونالیسم، سکولاریسم، دموکراسی، سوسیالیسم و مدرنیسم است. با این حال، برخی منتقدان، این ایدئولوژی را نزدیک به فاشیسم توصیف کردهاند.
ریشههای این جریان به دههٔ ۱۳۲۰ بازمیگردد؛ زمانی که گروهی از فعالان ملیگرا، فعالیتهایی در قالب گروههای مخفی و سیاسی آغاز کردند. در سال ۱۳۲۶، مکتب پانایرانیسم بهطور رسمی شکل گرفت و در سال ۱۳۳۰ وارد مرحلهٔ حزبی شد. این حزب در دورههایی از تاریخ معاصر ایران، نمایندگانی در مجلس شورای ملی داشت. پس از انقلاب ۱۳۵۷، فعالیت آن محدود شد و مرکز اصلیاش به خارج از کشور منتقل گردید، هرچند همچنان در داخل و خارج ایران به فعالیت ادامه میدهد. جمهوری اسلامی ایران این حزب را غیرقانونی اعلام کرده است.
پانایرانیسم بر این باور استوار است که همهٔ اقوام ایرانیتبار باید در چارچوب یک کشور واحد زندگی کنند. از دید این مکتب، ملت ایران دارای تاریخ، فرهنگ و هویتی مشترک است و پراکندگی کنونی نتیجهٔ تحولات تاریخی و فشارهای خارجی بوده است. شعار محوری این جریان «فلات ایران زیر یک پرچم» بیانگر همین نگاه وحدتطلبانه است.
این حزب در جریان ملی شدن صنعت نفت از دولت محمد مصدق حمایت کرد، اما پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دچار اختلافات داخلی شد و به چند شاخه تقسیم گردید. یکی از مهمترین این انشعابها میان طرفداران محسن پزشکپور و داریوش فروهر رخ داد که به شکلگیری دو جریان سیاسی جداگانه انجامید.
در سالهای پس از انقلاب، حزب پانایرانیست بهعنوان یک جریان مخالف جمهوری اسلامی فعالیت کرده و در بسیاری از انتخابات مشارکت نکرده است. این حزب خواهان برپایی نظامی مبتنی بر پادشاهی مشروطه و حاکمیت ملی است.
ساختار تشکیلاتی حزب شامل کنگره، شورای عالی رهبری، دبیرکل و نهادهای اجرایی و داوری است. همچنین این حزب دارای نشریهای با عنوان «حاکمیت ملت» است که دیدگاهها و مواضع آن را منتشر میکند.
در مجموع، حزب پانایرانیست یکی از جریانهای ملیگرای معاصر ایران بهشمار میآید که با تأکید بر وحدت ملی، تمامیت ارضی و هویت ایرانی، در عرصهٔ سیاسی—عمدتاً بهعنوان اپوزیسیون—فعالیت داشته است، هرچند همواره با انتقادها و چالشهای جدی نیز روبهرو بوده است.