تبریز
روزنامه تبریز | روزنامه سیاسی و خبری آذربایجان به مدیریت حسین فشنگچی تبریزی
روزنامه تبریز از نشریات قدیمی سیاسی و خبری آذربایجان بود که در اواخر دوره قاجار تأسیس شد و انتشار آن، با وقفه‌های متعدد، تا میانه دهه ۱۳۴۰ خورشیدی ادامه یافت. نخستین شماره این روزنامه در روز یکشنبه ۱۵ ذیحجه ۱۳۲۸ قمری، برابر با ۲۶ آذر ۱۲۸۹ خورشیدی، به مدیریت اسماعیل یکانی در شهر تبریز منتشر شد.
روزنامه تبریز در سال‌های آغازین از جراید ملی و مشروطه‌خواه آذربایجان به شمار می‌رفت و در مسائل سیاسی رویکردی نسبتاً محافظه‌کارانه و میانه‌رو داشت. مطالب آن، به‌استثنای سرمقاله‌ها، بیشتر جنبه خبری داشت و رویدادهای سیاسی، اجتماعی و محلی را منعکس می‌کرد.
این نشریه از شماره سیزدهم سال نخست تحت مدیریت حسین آقا تبریزی، معروف به حسین فشنگچی و حسین کمال، قرار گرفت و در دوره‌های مختلف قاجار، رضاشاه پهلوی و محمدرضاشاه پهلوی به فعالیت ادامه داد.
تأسیس و نخستین دوره انتشار روزنامه تبریز
نخستین شماره روزنامه تبریز در ۱۵ ذیحجه ۱۳۲۸ قمری منتشر شد. مدیر اولیه آن اسماعیل یکانی بود و شمارگان روزنامه در آغاز به هزار نسخه می‌رسید که به‌تدریج افزایش یافت.
از شماره سیزدهم سال اول، مورخ اول صفر ۱۳۲۹ قمری، مدیریت روزنامه به حسین آقا تبریزی، مشهور به فشنگچی، واگذار شد.
سال نخست انتشار روزنامه با شماره ۱۲۷، مورخ چهارشنبه ۱۴ ذیحجه ۱۳۲۹ قمری، پایان یافت. در این دوره، روزنامه تبریز از نشریات فعال شهر بود و با وجود حمایت از مشروطه‌خواهی، مواضع سیاسی معتدلی داشت.
تعطیلی روزنامه در سال‌های پس از مشروطه
در پی حوادث سیاسی تبریز و اعدام شماری از آزادی‌خواهان این شهر، روزنامه تبریز از عاشورای سال ۱۳۳۰ قمری تعطیل شد.
حسین فشنگچی نیز ناچار به ترک ایران شد و چندین سال را در مهاجرت و سفر گذراند. این وقفه حدود هفت سال ادامه یافت تا اینکه پس از بازگشت او به تبریز، انتشار روزنامه در سال ۱۳۳۷ قمری از سر گرفته شد.
با این حال، تحولات سیاسی اواخر دوره قاجار بار دیگر بر فعالیت روزنامه تأثیر گذاشت و انتشار آن در ۲۰ شعبان ۱۳۳۸ قمری، برابر با اردیبهشت ۱۲۹۹ خورشیدی، متوقف شد.
انتشار مجدد در دوره رضاشاه پهلوی
روزنامه تبریز در ۱۹ دی ۱۳۰۳ خورشیدی فعالیت خود را از سر گرفت و در این دوره هفته‌ای دو شماره منتشر می‌کرد.
در برخی شماره‌های این دوره، واژه «اصناف» نیز در کنار نام حسین کمال به‌عنوان مدیر روزنامه درج شده بود که احتمالاً به ارتباط نشریه با اصناف تبریز اشاره داشت.
در سال‌های بعد، روزنامه به انتشار روزانه روی آورد و در دوره رضاشاه پهلوی، به‌جز روزهای تعطیل و سوگواری، به‌صورت یومیه منتشر می‌شد.
بر اساس اطلاعات مندرج در کتاب «مطبوعات ایران»، در دوره‌ای از انتشار روزنامه، مشخصات آن چنین ثبت شده است:
صاحب امتیاز: حسین فشنگچی تبریزی سردبیر: حسین امید محل انتشار: تبریز موضع: طرفدار حکومت مرکزی نخستین شماره دوره جدید: سال ۱۳۲۲ قمری، مطابق تاریخ درج‌شده در منبع ترتیب انتشار: هفته‌ای سه شماره و سپس روزانه از آذر ۱۳۲۵ خورشیدی
در شماره ۱۳۲ سال بیست‌وهشتم، مورخ اول اسفند ۱۳۱۶ خورشیدی، صاحب امتیاز و مدیرمسئول همچنان حسین تبریزی و سردبیر حسین امید معرفی شده‌اند. این شماره در چهار صفحه منتشر شده بود.
روزنامه تبریز در دوره محمدرضاشاه پهلوی
پس از توقفی در سال‌های پایانی حکومت رضاشاه پهلوی، روزنامه تبریز از سال ۱۳۲۲ خورشیدی بار دیگر انتشار یافت.
فعالیت روزنامه تا تشکیل حکومت فرقه دموکرات آذربایجان در سال ۱۳۲۴ ادامه داشت، اما با استقرار حکومت فرقه، انتشار آن متوقف شد.
پس از پایان حکومت فرقه دموکرات، روزنامه از ۱۳ دی ۱۳۲۵ خورشیدی دوباره منتشر شد و به فعالیت خبری و سیاسی خود ادامه داد.
در اواخر دهه ۱۳۲۰ خورشیدی، کمبود و افزایش قیمت کاغذ موجب شد شمار انتشار روزنامه از حالت روزانه به چهار شماره در هفته کاهش یابد.
روزنامه تبریز در جریان تحولات سیاسی اوایل دهه ۱۳۳۰ از منتقدان دولت دکتر محمد مصدق بود. با این حال، پس از رویدادهای مرداد ۱۳۳۲ و اعمال محدودیت‌های مطبوعاتی در آذربایجان، فعالیت آن نیز با مشکلاتی روبه‌رو شد.
در شهریور ۱۳۳۳ روزنامه توقیف شد و در شهریور ۱۳۳۵ خورشیدی اجازه انتشار مجدد دریافت کرد.
بر اساس اطلاعات موجود، روزنامه تبریز تا میانه دهه ۱۳۴۰ خورشیدی منتشر می‌شد، اما تاریخ دقیق انتشار آخرین شماره آن مشخص نیست.
محتوای روزنامه تبریز
محتوای روزنامه تبریز عمدتاً شامل اخبار سیاسی، اجتماعی و محلی بود. سرمقاله‌های آن بیشتر به مسائل سیاسی و تحولات کشور اختصاص داشت و دیگر مطالب غالباً جنبه خبری داشتند.
در سال‌های نخست، روزنامه از مشروطه‌خواهی میانه‌رو حمایت می‌کرد و در مقایسه با برخی نشریات تندرو آن دوران، مواضع محافظه‌کارانه‌تری داشت.
در دوره‌های بعد، به‌ویژه در زمان رضاشاه پهلوی، حمایت از حکومت مرکزی در سرلوحه روزنامه نیز منعکس شد.
زبان اصلی روزنامه فارسی بود، اما در برخی شماره‌ها معماها و لطایفی به زبان ترکی آذربایجانی منتشر می‌شد.
روزنامه تبریز در طول چند دهه انتشار خود، تحولات سیاسی و اجتماعی آذربایجان، رویدادهای تبریز و مسائل عمومی کشور را بازتاب می‌داد.
حسین فشنگچی؛ مدیر روزنامه تبریز
حسین آقا تبریزی، معروف به حسین فشنگچی و حسین کمال، از آزادی‌خواهان صدر مشروطیت و از یاران ستارخان بود.
او پیش از انقلاب مشروطه به صرافی اشتغال داشت و به سبب خریدوفروش فشنگ و اسلحه کمری به «فشنگچی» شهرت یافت.
نام دیگر او، «کمال»، با تأسیس دبستان کمال در تبریز ارتباط داشت.
حسین فشنگچی از سال‌های نخست مشروطه در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی آذربایجان حضور داشت و پس از پذیرش مدیریت روزنامه تبریز، بخش عمده زندگی خود را به انتشار این نشریه اختصاص داد.
در جریان سرکوب آزادی‌خواهان تبریز ناچار به مهاجرت شد، اما پس از بازگشت به ایران، فعالیت مطبوعاتی خود را از سر گرفت.
او با وجود توقیف‌ها و تعطیلی‌های متعدد، انتشار روزنامه تبریز را در دوره‌های مختلف ادامه داد و در خرداد ۱۳۴۳ خورشیدی، پس از حدود پنجاه سال فعالیت روزنامه‌نگاری، درگذشت.
نسخه‌های باقی‌مانده روزنامه تبریز
شماره‌هایی از روزنامه تبریز در کتابخانه‌ها و مراکز اسنادی ایران نگهداری می‌شود.
مجموعه‌ای نسبتاً کامل از شماره‌های سال‌های ۱۲۸۹ تا ۱۳۳۲ خورشیدی در خانه مطبوعات و کتابخانه ملی تبریز گزارش شده است. همچنین شماره‌هایی از این روزنامه در سازمان اسناد ملی ایران، شعبه تبریز، موجود است.
در تهران نیز شماره‌هایی از سال نخست روزنامه در مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران و چند شماره در کتابخانه ملی نگهداری می‌شود.
این مجموعه‌ها از منابع بررسی تاریخ مطبوعات آذربایجان و تحولات سیاسی و اجتماعی تبریز در دوره‌های قاجار و پهلوی به شمار می‌روند.
جمع‌بندی
روزنامه تبریز از نشریات دیرپای آذربایجان بود که در سال ۱۲۸۹ خورشیدی به مدیریت اسماعیل یکانی تأسیس شد و پس از آن، تحت مدیریت حسین فشنگچی، با وجود وقفه‌ها و توقیف‌های متعدد، تا میانه دهه ۱۳۴۰ خورشیدی به فعالیت ادامه داد.
این روزنامه از منابع تاریخ مطبوعات تبریز است و شماره‌های آن بخشی از تحولات سیاسی و اجتماعی آذربایجان را از سال‌های پس از انقلاب مشروطه تا دوره محمدرضاشاه پهلوی بازتاب می‌دهند.