ندای سپهر آریا – آریا
حزب آریا (حزب ناسیونال سوسیالیست آریا ایران)
حزب آریا، با نام کامل حزب ناسیونال سوسیالیست آریا ایران (به معنای «حزب آریایی») در سال ۱۳۲۷ خورشیدی توسط هادی سپهر تأسیس شد. هادی سپهر پیش از این، در دوران اشغال ایران توسط نیروهای شوروی و بریتانیا، همراه با دوستان و همفکران خود فعالیتهای گستردهای علیه اشغالگران انجام داده بود. وی به سبب خیانت داخلی روسها بازداشت و به مقامات ایران تحویل داده شد و سپس به ارتش بریتانیا سپرده شد. هادی سپهر از سال ۱۳۲۲ تا اواخر ۱۳۲۴ خورشیدی در بازداشتگاه شماره ۱۲ اراک زندانی بود.
پس از آزادی، او تأسیس حزب ملیگرای آریا را بر عهده گرفت؛ حزبی که خواستار نوسازی و احیای شکوه ایران باستان بود. این حزب یکی از بزرگترین و بابرنامهترین احزاب ایران در آن دوره به شمار میرفت [نیازمند منبع] و نقش مهمی در مبارزه ضدکمونیسم، نقد ائتلاف مصدق با حزب توده، اعلام جرم علیه احمد قوام، و اعتراض به اقدامات محمدرضا پهلوی و دولت و مجلس بر اساس پیروی از سیاستهای غرب به ویژه انگلیس و آمریکا ایفا کرد.
سازمان و ارگان رسمی
ارگان رسمی حزب آریا، روزنامه ندای سپهر بود. حزب دارای شاخه نظامی نیرومندی بود که در مقابله با شاخه نظامی حزب توده شکل گرفته بود. از اعضای شاخص این شاخه میتوان به ارتشبد آریانا، ارتشبد هدایت، حسن اخوی، سرلشکر محمود ارم، سرلشکر امینزاده، سرلشکر حسن ارفع و افسران ارشد نظیر مهدی رحیمی اشاره کرد.
حزب آریا پس از برگزاری بزرگترین رژه تاریخی احزاب سیاسی ایران در ۲۸ مرداد ۱۳۳۷، که موجبات نگرانی آمریکا، بریتانیا و شوروی را فراهم آورد [نیازمند منبع]، به دستور مستقیم شاه تعطیل شد. بسیاری از اعضای شاخه نظامی و دولتمردان وابسته بازنشسته یا از سمتهای خود برکنار شدند. این حزب مجدداً در سال ۱۳۴۷ فعالیت خود را آغاز کرد و تا سال ۱۳۵۰، که بار دیگر به دستور شاه متوقف شد، ادامه داشت [نیازمند منبع].
پیشینه و مقایسه منطقهای
حزب آریا پیش از احزاب مشابه در ترکیه تأسیس شده بود؛ یک دهه پیش از پایهگذاری حزب ملت روستاییان جمهوریخواه (Republican Villagers Nation Party) در سال ۱۹۵۸ به رهبری عثمان بلوکباشلی و آلپ ارسلان تورکش و تقریباً دو دهه پیش از تأسیس حزب جنبش ملیگرایانه (Nationalist Movement Party) در سال ۱۹۶۸ به رهبری آلپ ارسلان تورکش. حزب مذکور ترکیهای نیز تأثیر مهمی در سیاستهای داخلی و خارجی کشور داشت و دارای شاخه نظامی قدرتمندی به نام «گرگهای خاکستری» بود.
جایگاه و نفوذ در ایران
حزب آریا به عنوان حزبی ملیگرا، جایگاه ویژهای در میان نظامیان، متخصصان و دولتمردان پیش از انقلاب ایران داشت. بر اساس گزارشها، در سال ۱۳۳۰ خورشیدی این حزب بیش از ۳۰ هزار عضو داشت [نیازمند منبع]. فرمانده شاخه نظامی آن، حبیبالله دیهیمی، از اعضای ارشد اداره دوم ستاد بزرگ ارتش بود و نقش قابل توجهی در سازماندهی نیروهای نظامی حزب ایفا میکرد.