عراق عجم

روزنامه عراق عجم | ادیب‌الممالک فراهانی؛ روزنامه دوره مشروطه

روزنامه «عراق عجم» از روزنامه‌های آزاد و هفتگی دوره مشروطه بود که در تهران به مدیریت و نگارندگی ادیب‌الممالک فراهانی تأسیس شد و در سال ۱۳۲۵ قمری انتشار یافت. ادیب‌الممالک از شاعران، ادیبان و روزنامه‌نگاران شناخته‌شده عصر مشروطه بود و پیش از انتشار عراق عجم نیز سابقه‌ای طولانی در مطبوعات داشت.

شماره پنجم سال اول روزنامه در سوم جمادی‌الاول و شماره ۲۶ آن در پنجشنبه ۱۷ محرم ۱۳۲۶ قمری منتشر شده است. «عراق عجم» در عنوان خود به‌عنوان «روزنامه آزاد هفتگی» معرفی می‌شد.

هر شماره روزنامه در چهار یا هشت صفحه، به قطع وزیری، در اندازه تقریبی ۱۲ در ۶ و سه‌چهارم اینچ و با چاپ سربی در «مطبعه شاهنشاهی» به چاپ می‌رسید.

اداره روزنامه در دروازه دولاب، جنب باغ میرزا علی قائم‌مقام و در منزل ادیب‌الممالک، مدیر و نگارنده روزنامه، قرار داشت. در عنوان نشریه درباره نامه‌های ارسالی به اداره نیز توضیح داده شده بود که نامه‌های رسیده، چه منتشر شوند و چه نشوند، مسترد نخواهند شد و مطالب بدون امضا و تمبر نیز به چاپ نمی‌رسند.

قیمت اشتراک

اشتراک سالانه عراق عجم در تهران ۱۲ قران، در سایر ولایات ایران ۱۷ قران، در روسیه ۵ منات و در سایر کشورها ۱۰ فرانک تعیین شده بود. قیمت آگهی سطری پنج شاهی و قیمت تک‌شماره در تهران صد دینار بود. در سایر ولایات تک‌شماره فروخته نمی‌شد.

ارگان انجمن عراق عجم

عراق عجم ارگان انجمن عراق عجم در تهران بود. حوزه مطالب روزنامه نیز در زیر عنوان هر شماره مشخص شده بود و موضوعاتی چون مطالب علمی، ادبی، اخلاقی و سیاسی، حب وطن، امور مدارس، بیداری مردم و مقالات عام‌المنفعه را دربرمی‌گرفت.

این گستره موضوعی نشان می‌دهد که روزنامه تنها به اخبار روز نمی‌پرداخت و آموزش، مدارس، آگاهی اجتماعی و مسائل سیاسی و ملی نیز از محورهای اصلی آن بود.

عراق عجم و فضای مشروطه

محتوای شماره‌های باقی‌مانده از عراق عجم بازتاب روشنی از فضای سیاسی و اجتماعی سال‌های مشروطه است. برای نمونه، سرمقاله شماره ۲۶ سال اول با عنوان «عاشورای سنه ۱۳۲۶» نوشته شده و در آن نویسنده با زبانی تند از استبداد و اوضاع سیاسی انتقاد کرده است. در این سرمقاله «تکیه دولت» به‌صورت نمادین با وضعیت استبداد و تقابل آن با مشروطیت پیوند داده شده است.

پس از این سرمقاله، مطلبی با عنوان «واقعه حیرت‌انگیز» درباره توطئه قتل ارباب جمشید در شب عاشورا و سپس ادامه «مکالمه نصرالله‌بیک و میرزا نصرت» از شماره ۲۵ منتشر شده بود.

در صفحه چهارم همان شماره نیز قطعه‌ای از میرزا آقا فرصت شیرازی چاپ شده بود که مضامین آن به قانون اساسی، مشروطه، استبداد، مجلس، کابینه و انجمن‌ها مربوط می‌شد. از جمله:

با چه قانون اساسی در چه مذهب بی‌گناه
ریختی ای مستبد خون من مشروطه‌خواه

وجود چنین مطالبی، همراه با معرفی روزنامه به‌عنوان نشریه‌ای «آزاد»، جایگاه عراق عجم را در میان مطبوعات سیاسی و اجتماعی عصر مشروطه نشان می‌دهد.

ادیب‌الممالک فراهانی

محمدصادق بن حاجی میرزا حسین فراهانی، معروف به ادیب‌الممالک فراهانی و ملقب به «امیرالشعرا»، شاعر، ادیب و روزنامه‌نگار دوره مشروطه بود. او با تخلص‌های «امیری» و «پروانه» نیز شعر می‌سرود.

فعالیت مطبوعاتی ادیب‌الممالک سال‌ها پیش از انتشار عراق عجم آغاز شده بود. او در سال ۱۳۱۶ قمری، هم‌زمان با فعالیت در مدرسه لقمانیه تبریز، روزنامه «ادب» را منتشر کرد؛ سپس انتشار آن را در مشهد ادامه داد. پس از آن در تهران سردبیری «ایران سلطانی» را برعهده گرفت و مدتی نیز مسئول انتشار بخش فارسی روزنامه «ارشاد» در بادکوبه بود.

ادیب در سال ۱۳۲۴ قمری به تهران بازگشت و سردبیری روزنامه مجلس را برعهده گرفت و در سال ۱۳۲۵ قمری روزنامه عراق عجم را در تهران منتشر کرد. در دوره استبداد محمدعلی‌شاه نیز به مشروطه‌خواهان پیوست و در سال ۱۳۲۷ قمری همراه مجاهدان فاتح وارد تهران شد. بعدها وارد عدلیه شد و در شهرهایی چون اراک، سمنان، ساوجبلاغ و یزد مسئولیت‌هایی برعهده داشت.

فعالیت ادیب‌الممالک در مطبوعات تنها بخشی فرعی از زندگی ادبی او نبود؛ او سال‌ها روزنامه‌نگاری را در کنار شاعری ادامه داد و از چهره‌های پیشگام پیوند شعر، روزنامه‌نگاری و مسائل سیاسی و اجتماعی در سال‌های منتهی به مشروطه و پس از آن به شمار می‌رفت.

شناسنامه

نام نشریه: روزنامه عراق عجم
مدیر و نگارنده: ادیب‌الممالک فراهانی
نام کامل مدیر: محمدصادق بن حاجی میرزا حسین فراهانی
محل انتشار: تهران
سال آغاز انتشار: ۱۳۲۵ قمری
دوره تاریخی: قاجار ـ دوره مشروطه
نوع نشریه: آزاد و هفتگی
وابستگی: ارگان انجمن عراق عجم در تهران
موضوعات: سیاسی، علمی، ادبی، اخلاقی، آموزشی و اجتماعی
شیوه چاپ: سربی
چاپخانه: مطبعه شاهنشاهی
قطع: وزیری
تعداد صفحات: ۴ یا ۸ صفحه
محل اداره: دروازه دولاب، جنب باغ میرزا علی قائم‌مقام، منزل ادیب‌الممالک
قیمت اشتراک تهران: سالانه ۱۲ قران
قیمت اشتراک ولایات: سالانه ۱۷ قران
قیمت روسیه: ۵ منات
قیمت سایر کشورها: ۱۰ فرانک
قیمت تک‌شماره در تهران: ۱۰۰ دینار