عصر انقلاب
روزنامه عصر انقلاب | میرزا آقاخان فریار؛ روزنامه سیاسی دوره قاجار
روزنامه «عصر انقلاب» از جراید سیاسی تهران در اواخر دوره قاجار و هم‌زمان با جنگ جهانی اول بود. این روزنامه به صاحب‌امتیازی و مدیریت میرزا آقاخان همدانی، معروف به میرزا آقاخان فریار و آقاخان عصر انقلاب، و در آغاز با سردبیری «دبیر خلوت» تأسیس شد. نخستین شماره آن در ۱۴ ربیع‌الاول ۱۳۳۳ قمری، برابر با ۱۰ بهمن ۱۲۹۳ خورشیدی و فوریه ۱۹۱۵ میلادی، در دو صفحه، قطع بزرگ و با چاپ سربی در تهران منتشر شد.
عصر انقلاب در آغاز هفته‌ای یک شماره و صبح روزهای یکشنبه انتشار می‌یافت. پس از مدتی انتشار آن به هفته‌ای دو شماره، در روزهای یکشنبه و چهارشنبه، افزایش یافت و روزنامه در چهار صفحه و قطع بزرگ منتشر می‌شد. چاپ آن در دوره‌های مختلف در مطبعه ایران و مطبعه برادران باقرزاده انجام می‌گرفت.
اداره روزنامه در آغاز در تهران، مقابل شمس‌العماره و در محل مطبعه ایران قرار داشت و عنوان تلگرافی آن «طهران، اداره عصر انقلاب» بود. بعدها محل اداره به خیابان علاءالدوله انتقال یافت. بهای اشتراک سالانه در تهران ۴۰ قران، در ولایات ۴۵ قران و در خارج از کشور ۶۰ قران بود.
در سرلوحه روزنامه، عصر انقلاب چنین معرفی می‌شد: «این جریده ملی، آزاد و مستقل‌الافکار در حفظ منافع وطن و اساس حکومت ملی سخنرانی می‌کند.»
مطالب روزنامه عمدتاً شامل سرمقاله‌های سیاسی، اخبار داخلی و گزارش‌های مربوط به جنگ جهانی اول بود. مقالات سیاسی معمولاً در صفحه نخست و اغلب به قلم مدیر روزنامه انتشار می‌یافت. جنگ جهانی اول بخش قابل توجهی از مطالب عصر انقلاب را به خود اختصاص داده بود و روزنامه در پوشش جنگ، گرایش آشکاری به اخبار و دیدگاه‌های موافق آلمان و عثمانی داشت. مطالبی با عناوینی چون «آلمان و آذوقه» و «پاریس و توپ‌های مهیب آلمان» از نمونه‌های آن است.
عصر انقلاب در مسائل داخلی نیز به انتقاد از دولت می‌پرداخت. برای نمونه، در شماره سوم سال اول مقاله‌ای با عنوان «قاصر کیست ـ مقصر کدام است؟» منتشر شد که در آن عملکرد هیئت دولت مورد انتقاد قرار گرفته بود.
از شماره ششم سال اول، مورخ ۱۶ ربیع‌الثانی ۱۳۳۳ قمری، عصر انقلاب هفته‌ای دو بار منتشر شد. از شماره شانزدهم نیز نام دبیر خلوت از عنوان روزنامه حذف و میرزا آقاخان همدانی به عنوان مدیر و سردبیر سیاسی معرفی شد.
توقیف عصر انقلاب و انتشار عهد انقلاب
عصر انقلاب در طول فعالیت خود با توقیف روبه‌رو شد. توقیف این روزنامه حتی در مجلس شورای ملی نیز بازتاب یافت. ناصرالاسلام، نماینده فومن، از فرمانفرما وزیر داخله درباره توقیف جراید بدون حکم دادگاه توضیح خواست. ملک‌الشعرای بهار نیز در مجلس به این شیوه توقیف مطبوعات اعتراض کرد و خواهان رسیدگی به تخلفات مطبوعاتی از راه محاکمه قانونی و هیئت منصفه شد.
پس از انتشار شماره ۲۹ سال اول عصر انقلاب، مورخ چهارشنبه ۱۸ رجب ۱۳۳۳ قمری، که مقاله‌ای با عنوان «اسلام و وضعیت کنونی دنیا ـ عثمانی و جنگ» در آن درج شده بود، روزنامه برای مدتی توقیف شد. از جمله دلایل این توقیف، انتقادهای عصر انقلاب از کابینه عین‌الدوله ذکر شده است.
میرزا آقاخان پس از توقیف روزنامه فعالیت مطبوعاتی خود را ادامه داد و در ۱۰ ذیقعده ۱۳۳۳ قمری، برابر با ۲۹ سنبله ۱۲۹۴ خورشیدی و ۲۱ سپتامبر ۱۹۱۵ میلادی، روزنامه «عهد انقلاب» را منتشر کرد. نخستین شماره عهد انقلاب در عین حال ادامه شماره‌گذاری عصر انقلاب بود و شماره ۳۰ آن مجموعه به شمار می‌رفت. عهد انقلاب نیز همان مرام و خط سیاسی عصر انقلاب را دنبال می‌کرد و در این دوره روزهای سه‌شنبه و جمعه منتشر می‌شد.
سال‌ها بعد، در ۱۳۰۲ خورشیدی، عهد انقلاب بار دیگر به صاحب‌امتیازی میرزا آقاخان فریار و با مؤسسی و نگارندگی سعید نفیسی انتشار یافت.
میرزا آقاخان فریار همدانی
میرزا آقاخان فریار همدانی، معروف به «آقاخان عصر انقلاب»، روزنامه‌نگار و سیاستمدار ایرانی، در سال ۱۲۶۴ خورشیدی در همدان متولد شد. پدرش میرزا عبدالله همدانی بود. او پس از تحصیلات معمول آن دوره وارد فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی شد و در جریان زندگی سیاسی خود با احزاب و گروه‌های مختلف همکاری داشت و چند بار نیز زندانی شد.
یکی از مهم‌ترین مراحل فعالیت سیاسی فریار به جنگ جهانی اول مربوط می‌شود. او در جریان مهاجرت گروهی از سیاستمداران و فعالان ایرانی و فعالیت‌های مربوط به دولت موقت مهاجرین حضور داشت. انتشار عصر انقلاب نیز در همین دوره و در فضای سیاسی ناشی از جنگ جهانی اول آغاز شد.
فریار در انتخابات دوره پنجم مجلس شورای ملی از حوزه اردبیل و خلخال به نمایندگی انتخاب شد. این حوزه در چهار دوره نخست مجلس شورای ملی نماینده‌ای نداشت و فریار از نخستین نمایندگان آن در مجلس بود. او در دوره پنجم از هواداران سردارسپه و عضو جناح اکثریت مجلس به شمار می‌رفت؛ با این حال در جریان حکومت نظامی تهران در سال ۱۳۰۳، روزنامه‌اش نیز از توقیف مصون نماند.
با آغاز دوره ششم مجلس شورای ملی، فریار بار دیگر از اردبیل و خلخال به نمایندگی انتخاب شد و کرسی خود را حفظ کرد. پس از پایان فعالیت پارلمانی، وارد خدمات دولتی شد و در وزارت فوائد عامه و سپس وزارت طرق و شوارع فعالیت کرد. مدتی ریاست اداره راه اصفهان را بر عهده داشت و پس از بازگشت به تهران به مقام مدیرکلی وزارت راه رسید.
در سال‌های پایانی عمر، بیماری فعالیت سیاسی او را محدود کرده بود. میرزا آقاخان فریار سرانجام در سال ۱۳۲۴ خورشیدی، در حدود شصت‌سالگی، درگذشت.
انتشار مجدد عصر انقلاب
پس از درگذشت فریار، فرزندان او انتشار عصر انقلاب را از سر گرفتند. نخستین شماره دوره جدید در شنبه ۲۲ تیر ۱۳۲۵ خورشیدی، زیر نظر هیئت تحریریه، منتشر شد.
سرمقاله این شماره با عنوان «پس از سی و سه سال» به آغاز دوباره انتشار روزنامه اختصاص داشت. در همان شماره شرح حالی از میرزا آقاخان فریار نیز منتشر شد که در آن به فعالیت‌های مطبوعاتی و سیاسی، حضور او در وقایع جنگ جهانی اول، مهاجرت، نمایندگی دوره‌های پنجم و ششم مجلس و مسئولیت‌هایش در وزارت راه اشاره شده بود.
بدین ترتیب، «عصر انقلاب» علاوه بر جایگاه خود در مطبوعات سیاسی سال‌های جنگ جهانی اول، با فعالیت سیاسی و مطبوعاتی میرزا آقاخان فریار پیوند مستقیم داشت. توقیف آن و ادامه انتشار با نام «عهد انقلاب» نیز بخشی از تاریخ این نشریه و شرایط مطبوعات ایران در واپسین سال‌های دوره قاجار است.
شناسنامه
نام نشریه: روزنامه عصر انقلاب
صاحب امتیاز و مدیر مسئول: میرزا آقاخان فریار همدانی
نام‌های مدیر: میرزا آقاخان همدانی، آقاخان عصر انقلاب
سردبیر نخستین: دبیر خلوت
محل انتشار: تهران
آغاز انتشار: ۱۴ ربیع‌الاول ۱۳۳۳ قمری / ۱۰ بهمن ۱۲۹۳ خورشیدی / فوریه ۱۹۱۵ میلادی
دوره تاریخی: قاجار ـ احمدشاه
موضوع: سیاسی، خبری و اجتماعی
فاصله انتشار: ابتدا هفتگی، سپس هفته‌ای دو شماره
روزهای انتشار بعدی: یکشنبه و چهارشنبه
شیوه چاپ: سربی
چاپخانه: مطبعه ایران و مطبعه برادران باقرزاده
قطع: بزرگ
تعداد صفحات: ابتدا ۲ صفحه و سپس ۴ صفحه
محل اداره: ابتدا مقابل شمس‌العماره؛ سپس خیابان علاءالدوله
عنوان تلگرافی: طهران، اداره عصر انقلاب
توقیف: پس از شماره ۲۹ سال اول
ادامه انتشار: با عنوان «عهد انقلاب»
انتشار مجدد عصر انقلاب: ۲۲ تیر ۱۳۲۵ خورشیدی