کرمانشاه

روزنامه کرمانشاه | از نخستین روزنامه‌های محلی کرمانشاه در عصر مشروطه

روزنامه «کرمانشاه» از نشریات محلی دوره مشروطه بود که در شهر کرمانشاه تأسیس شد. صاحب‌امتیاز آن میرزا احمدخان وزیری، ملقب به معتضدالدوله، و مدیر آن فصیح‌المتکلمین بود. نخستین شماره روزنامه در ۳ ذیقعده ۱۳۲۷ قمری، برابر با سال ۱۲۸۸ خورشیدی، منتشر شد. انتشار آن به صورت هفتگی بود، اما دوره نخست پس از حدود سه ماه انتشار نامنظم متوقف شد.

ادوارد براون در کتاب «مطبوعات و شعر فارسی» از در اختیار داشتن شماره ۱۱ روزنامه کرمانشاه یاد کرده است. این شماره در ۷ ذیحجه ۱۳۲۷ قمری، در چهار صفحه و در قطع حدود ۱۲ در ۸ و یک‌چهارم اینچ منتشر شده بود. وجه اشتراک سالانه روزنامه در کرمانشاه ۱۲ قران، در دیگر شهرهای ایران ۱۵ قران و در خارج از ایران ۸ فرانک بود.

میرزا احمدخان وزیری، مشهور به معتضدالدوله، از چهره‌های سیاسی، فرهنگی و مطبوعاتی کرمانشاه در عصر مشروطه بود. او در سال ۱۲۴۸ خورشیدی در کرمانشاه در خانواده‌ای از منشیان و کارگزاران دیوانی به دنیا آمد. خاندان وزیری از دوره قاجار در دستگاه اداری حاکم‌نشین کرمانشاهان و سرحدات عراقین فعالیت داشتند و میرزا احمدخان نیز سمت وزارت و رسیدگی به امور اقتصادی این حاکم‌نشین را بر عهده داشت. جد او میرزا مهدی استرآبادی، منشی نادرشاه و از مورخان دوره افشار بود.

فعالیت‌های میرزا احمدخان تنها به سیاست و مطبوعات محدود نبود. او در سال ۱۲۸۶ خورشیدی از طرف انجمن معارف، «مدرسه حقوق» را در کرمانشاه تأسیس کرد. دو سال بعد، در ۱۲۸۸، دستگاه چاپی از هندوستان به کرمانشاه آورد و «چاپخانه شرافت احمدی» را بنیان گذاشت که از نخستین مراکز چاپ این منطقه به شمار می‌رفت. روزنامه کرمانشاه نیز در همین دوره و با صاحب‌امتیازی او منتشر شد. در سال ۱۲۹۷ نیز «مدرسه ملی شرافت» را تأسیس کرد و اداره آن را به برادرش میرزا محمدخان وزیری سپرد.

میرزا احمدخان وزیری در جریان انقلاب مشروطه به «کمیته غیرت»، از تشکل‌های مشروطه‌خواهان کرمانشاه، پیوست. فعالیت‌های سیاسی او و بازتاب خواسته‌ها و اقدامات مشروطه‌خواهان در روزنامه کرمانشاه موجب شد در دوره محمدعلی‌شاه قاجار تحت تعقیب قرار گیرد. او به دستور حکومت و به دست صارم‌السلطان دولتشاهی، حاکم وقت کرمانشاه، دستگیر و زندانی شد و مدتی بعد آزاد گردید.

در ادامه حوادث مشروطه، میرزا احمدخان به تهران رفت. در غیاب او، سالارالدوله که از مخالفان مشروطه در کرمانشاه بود، میرزا علی‌خان وزیری، برادر میرزا احمدخان، را کشت و چاپخانه شرافت احمدی نیز تعطیل شد. میرزا احمدخان پس از بازگشت به کرمانشاه چاپخانه را دوباره راه‌اندازی کرد.

معتضدالدوله بعدها ریاست عدلیه کرمانشاه را نیز بر عهده گرفت و در سال ۱۲۹۶ خورشیدی در این سمت فعالیت داشت. در سال‌های قحطی نیز بنا بر منابع موجود، بیش از ۱۵۰۰ خروار گندم از ذخایر خود را میان مردم کرمانشاه توزیع کرد.

در انتخابات دوره چهارم مجلس شورای ملی در سال ۱۳۰۰ خورشیدی، میرزا احمدخان وزیری به عنوان یکی از نمایندگان کرمانشاه انتخاب شد و به عضویت کمیسیون مالیه مجلس درآمد، اما دوران نمایندگی او کوتاه بود. وی همان سال در تهران بر اثر سکته قلبی درگذشت و پیکرش در حرم شاه عبدالعظیم به خاک سپرده شد.

روزنامه کرمانشاه پس از دوره نخست، بار دیگر در سال ۱۳۰۴ خورشیدی با مدیریت و نگارندگی فرج‌الله کاویانی منتشر شد. در عنوان روزنامه این دوره نوشته شده بود: «مؤسسه مرحوم میرزا احمدخان وزیری و مرحوم فصیح‌المتکلمین. مدیر و نگارنده مسئول: ف. کاویانی». این دوره نیز پس از مدتی متوقف شد.

دوره سوم روزنامه در سال ۱۳۰۹ خورشیدی بار دیگر به مدیریت فرج‌الله کاویانی آغاز شد. در این دوره عبارت‌های «عصر پهلوی» و «یادگار ۹ آبان ۱۳۰۴» در زیر نام روزنامه دیده می‌شد و «کرمانشاه» خود را «نامه ملی آزاد کرمانشاه» معرفی می‌کرد. در توضیح روش نشریه نیز آمده بود: «روزنامه‌ایست که فقط وظیفه روزنامه‌نگاری را انجام می‌دهد.»

شماره ۹۶ سال هفتم، با شماره مسلسل ۳۲۶، در ۲۴ آبان ۱۳۱۱ خورشیدی، برابر با ۱۵ رجب ۱۳۵۱ قمری و ۱۵ نوامبر ۱۹۳۲ میلادی، در چهار صفحه و در چاپخانه سربی شرافت احمدی کرمانشاه منتشر شد. مندرجات این دوره شامل اخبار محلی، مقالات، ترجمه‌ها، خلاصه اخبار داخلی و خارجی و آگهی‌های ثبتی و عمومی بود. وجه اشتراک سالانه در کرمانشاه ۸۰ ریال و برای محصلان، کارگران و زارعان ۵۰ ریال بود و هر تک‌شماره شش شاهی فروخته می‌شد.

روزنامه کرمانشاه در دوره‌های مختلف انتشار خود با نام‌های میرزا احمدخان وزیری، فصیح‌المتکلمین و فرج‌الله کاویانی پیوند دارد و سابقه انتشار آن از سال‌های مشروطه در اواخر دوره قاجار تا دوره پهلوی اول امتداد یافته است.

به نقل از «تاریخ جراید و مجلات ایران» نگاشته محمد صدر هاشمی و منابع مربوط به زندگی میرزا احمدخان وزیری

شناسنامه

صاحب‌امتیاز و مؤسس: میرزا احمدخان وزیری (معتضدالدوله)
مدیر دوره نخست: فصیح‌المتکلمین
مدیر و نگارنده دوره‌های بعد: فرج‌الله کاویانی
محل انتشار: کرمانشاه
آغاز انتشار: ۱۳۲۷ قمری / ۱۲۸۸ خورشیدی
فاصله انتشار دوره نخست: هفتگی
چاپخانه: شرافت احمدی، کرمانشاه