سپاهان
روزنامه سپاهان | نشریه تاریخی و ادبی اصفهان به مدیریت محمدعلی مُکَرَّم حبیب آبادی
روزنامه سپاهان از نشریات تاریخی و ادبی اصفهان بود که به صاحبامتیازی و مدیرمسئولی میرزا محمدعلی مکرم حبیبآبادی تأسیس شد و انتشار آن در سال ۱۳۴۰ قمری آغاز گردید. این مجله هر بیست روز یکبار منتشر میشد و با وجود عنوان «مجله»، شمار صفحات آن از چهار صفحه تجاوز نمیکرد.
شماره نخست سپاهان در ۲۹ ذیقعده ۱۳۴۰ قمری در چهار صفحه، قطع وزیری متوسط و با چاپ سربی در چاپخانه بامداد اصفهان چاپ و توزیع شد.
سپاهان از آغاز، خطمشی خود را نشریهای غیرسیاسی و متمرکز بر تاریخ، ادبیات، معارف و آبادانی کشور معرفی کرد. در مقاله افتتاحیه شماره نخست، مدیر مجله هدف خود را خدمت به معارف دانسته و اعلام میکند:
«روزنامه سپاهان حاوی حقایق تاریخی و ادبی است و از سیاست دوری جسته، فقط به انتشار رسائلی که باعث آبادانی مملکت و حصول مبانی عظمت و ابهت ملت است، نگارش خود را محصور خواهد نمود.»
مجله همچنین وعده میداد برای پرورش ذوق ادبی خوانندگان، در هر شماره اشعاری را برگزیند که ارزش و معنای آنها بر آرایش لفظی برتری داشته باشد.
در شماره نخست، پس از مقاله افتتاحیه، مطلبی با عنوان «ابنیه تاریخی اصفهان ـ عالیقاپو» منتشر شد. در صفحات دوم و سوم نیز مقالهای از کی استوان به چاپ رسید و پس از آن سرود فارسی محصلان کالج درج شد. آخرین مقاله این شماره با عنوان «حفظالصحه عمومی» به قلم دکتر صدیقالاطباء لقمانی بود.
این ترکیب مطالب، جهتگیری اصلی سپاهان را بهخوبی نشان میدهد: معرفی تاریخ و آثار اصفهان، توجه به آموزش و بهداشت عمومی، ادبیات و شعر و طرح موضوعاتی که از دید گردانندگان مجله میتوانست در پیشرفت فرهنگی و اجتماعی جامعه مؤثر باشد.
سرود محصلان اصفهان
از مطالب قابل توجه نخستین شماره سپاهان، سرودی است که محمدعلی مکرم برای دانشآموزان اصفهان سروده بود. بر اساس گزارش منبع، این سرود از نخستین سرودهایی بود که در میان محصلان مدارس اصفهان رواج یافت و در جشنهای مدارس به صورت گروهی خوانده میشد.
بخشی از این سرود چنین است:
هموطنان از علم و هنر راه مقصود شود طی
کو همت ما
همقدران از فضل و ادب رخش موهوم شود پی
کو غیرت ما
در ادامه، مکرم بر نقش علم، معارف و آموزش در آبادانی ایران تأکید میکند و جهل و ناآگاهی را از عوامل عقبماندگی کشور میشمارد. این نگاه با خطمشی آموزشی و فرهنگی اعلامشده برای مجله سپاهان هماهنگ بود.
طنز و «تقویم سپاهان»
در کنار مطالب تاریخی و ادبی، یکی از بخشهای جالب مجله «تقویم سپاهان» بود. این بخش برخلاف یک تقویم معمولی، با زبان طنز و کنایه به رویدادهای اجتماعی، اداری و سیاسی روز میپرداخت.
در «تقویم سپاهان» اشخاص، ادارات، دستگاه عدلیه، مجلس، وضعیت اجتماعی شهر و حتی رفتارهای روزمره مردم با لحنی شوخ و گاه گزنده مورد انتقاد قرار میگرفتند. برای نمونه در شماره نخست سال پنجم، پیشبینیهای ظاهراً نجومی با کنایههای اجتماعی و سیاسی درهم آمیخته و عباراتی چون «احتمال آثار عدل در عدلیه» و «طرح شدن در مجلس مطالب چپ و چوله» در میان آن دیده میشود.
این بخش نشان میدهد که با وجود اعلام دوری مجله از سیاست در نخستین شماره، سپاهان در سالهای بعد نسبت به مسائل اجتماعی و عمومی بیاعتنا نبود و طنز را به ابزاری برای انتقاد از نابسامانیهای جامعه تبدیل کرده بود.
ادبیات بر ضد خرافات
یکی از ویژگیهای برجسته مجله سپاهان انتشار اشعار ضد خرافات و موهومات محمدعلی مکرم بود. مکرم با زبان شعر و طنز به باورهایی میپرداخت که از نظر او ناشی از جهل و خرافهپرستی جامعه بودند.
در شماره نخست سال دوم، اشعاری با عنوان «ادبیات بر ضد خرافات» منتشر شد که در آن مکرم با زبان عامیانه و طنزآمیز، ماجرای سنگی را که در قبرستان به آن جنبه معجزهآمیز داده بودند، به نقد میکشد. بخشی از شعر با این ابیات پایان مییابد:
ما اسباب دستیم
ما مردهپرستیمای قوم جهالت
کافی است خجالت
مبارزه با خرافات به یکی از مشخصههای آثار مکرم تبدیل شد و نمونههای دیگری از این اشعار درباره زیارتگاهها، قدمگاهها، سقاخانهها و باورهای عامیانه در سپاهان و بعدها در روزنامه صدای اصفهان منتشر شد.
دورههای انتشار روزنامه سپاهان
سپاهان چندین سال به انتشار خود ادامه داد. شماره اول سال چهارم در چهار صفحه و قطع کوچک در ۲۶ ذیحجه ۱۳۴۳ قمری منتشر شد. شماره اول سال پنجم نیز در چهار صفحه و قطعی کمی بزرگتر در ۸ ربیعالثانی ۱۳۴۵ قمری انتشار یافت.
در سال نخست، میرزا عبدالحسین کجانی به عنوان مدیر داخلی معرفی شده بود، اما در دورههای بعد نام او دیگر دیده نمیشود. در سال پنجم، میرزا باقر خوراسگانی به عنوان مدیر داخلی مجله معرفی شد.
بر اساس اظهار محمدعلی مکرم، انتشار سپاهان در پایان سال پنجم خاتمه یافت و پس از آن دیگر منتشر نشد.
میرزا محمدعلی مکرم حبیبآبادی
میرزا محمدعلی مکرم حبیبآبادی، مدیر و صاحبامتیاز مجله سپاهان، در سال ۱۳۰۴ قمری در حبیبآباد برخوار اصفهان متولد شد و به همین سبب با نام حبیبآبادی نیز شناخته میشد.
او تحصیلات مقدماتی خود را در حبیبآباد نزد درویش علیاکبر آغاز کرد و سپس در اصفهان، در مدرسه امامزاده اسماعیل و مدرسه کاسهگران، تحصیلات خود را ادامه داد.
مکرم دارای ذوق ادبی و طبع شعر بود و بخش قابل توجهی از اشعارش را به مبارزه با خرافات و موهومات رایج اختصاص داد. او موضوعاتی چون معجزههای عامیانه، سنگها و قدمگاههای مقدسپنداشتهشده، سقاخانهها و دیگر باورهای خرافی را با زبان طنز به نقد میکشید.
برخی از اشعار او در نشریات دیگر نیز انتشار یافت. از جمله در شماره هفتم سال دهم مجله ارمغان، اشعاری از مکرم درباره «هارون ولایت» اصفهان چاپ شد.
مبارزه آشکار مکرم با خرافات برای او بیهزینه نبود. بر اساس روایت منبع، مخالفت برخی از مردم با نوشتهها و اشعارش تا آنجا پیش رفت که یک بار شبانه به او تیراندازی شد و مدتی را در بیمارستان گذراند.
مکرم علاوه بر انتشار مجله سپاهان، روزنامه صدای اصفهان را نیز منتشر کرد و مدتی به وکالت دادگستری اشتغال داشت. او همچنین در دورهای مسئولیت کتابخانه شهرداری اصفهان را بر عهده داشت.
وی صاحب دیوان شعری شامل چند هزار بیت بود که بنا بر گزارش منبع، در زمان نگارش آن هنوز به چاپ نرسیده بود. اشعار او افزون بر طنز و مبارزه با خرافات، موضوعات اجتماعی و انتقاد از وضعیت کشور را نیز دربر میگرفت.
مشخصات روزنامه
نام نشریه: سپاهان
نوع نشریه: مجله
صاحبامتیاز و مدیرمسئول: میرزا محمدعلی مکرم حبیبآبادی
مدیر داخلی سال اول: میرزا عبدالحسین کجانی
مدیر داخلی سال پنجم: میرزا باقر خوراسگانی
محل انتشار: اصفهان
دوره تاریخی: اواخر قاجار و آغاز پهلوی اول
سال آغاز انتشار: ۱۳۴۰ قمری
تاریخ نخستین شماره: ۲۹ ذیقعده ۱۳۴۰ قمری
فاصله انتشار: هر بیست روز یکبار
تعداد صفحات: ۴ صفحه
قطع نخستین شماره: وزیری متوسط
شیوه چاپ: چاپ سربی
چاپخانه: چاپخانه بامداد
موضوع: تاریخی، ادبی، فرهنگی، آموزشی و اجتماعی
محل اداره: اصفهان، خیابان خوش، سرای مغزی
اشتراک سالانه طبقه اول: ۳۰ قران
اشتراک طبقه متوسط: ۲۰ قران
اشتراک کسبه بازار: ۱۰ قران
قیمت تکشماره در سال اول: ۴ شاهی
مدت انتشار: پنج سال