سروش – دهخدا
روزنامه سروش | نشریه آزادیخواهان ایرانی مهاجر با همکاری علیاکبر دهخدا
روزنامه سروش از نشریات سیاسی و فرهنگی ایرانیان مهاجر و آزادیخواه در عصر مشروطه بود که در سال ۱۳۲۷ قمری، برابر با ۱۲۸۸ خورشیدی، در استانبول (اسلامبول) تأسیس و به صورت هفتگی منتشر شد.
پیدایش سروش با حوادث پس از به توپ بسته شدن مجلس شورای ملی و آغاز استبداد صغیر ارتباط مستقیم داشت. پس از حوادث جمادیالاول ۱۳۲۶ قمری، گروهی از آزادیخواهان و مشروطهخواهان ایرانی ناچار به ترک کشور و مهاجرت به اروپا و عثمانی شدند. شماری از این مهاجران پس از ورود به استانبول، با حمایت انجمن سعادت ایرانیان مقیم اسلامبول تصمیم به انتشار روزنامهای گرفتند که حاصل آن تأسیس سروش بود.
بر اساس اطلاعات ارائهشده، سید محمد توفیق مدیر و مؤسس روزنامه بود و گروهی از چهرههای برجسته مشروطهخواه در نگارش آن مشارکت داشتند؛ از جمله میرزا ابوالحسنخان معاضدالسلطنه، رئیس انجمن سعادت، میرزا یحیی دولتآبادی، میرزا علیاکبر دهخدا و حسین دانش.
نقش علیاکبر دهخدا در سروش بسیار برجسته بود؛ بهگونهای که برخی منابع معاصر او را مؤسس و حتی مدیر و سردبیر روزنامه معرفی کردهاند. بنابراین به نظر میرسد در حالی که امتیاز یا مدیریت رسمی روزنامه با سید محمد توفیق بوده، دهخدا از مؤسسان و نویسندگان اصلی و از چهرههای مؤثر در هدایت محتوای آن بوده است.
نخستین شماره سروش در سال ۱۳۲۷ قمری منتشر شد. در منابع ارائهشده درباره ماه انتشار نخستین شماره اختلاف وجود دارد: در یک گزارش تاریخ ۱۲ جمادیالثانی ۱۳۲۷ قمری و در گزارشی دیگر ۱۲ جمادیالاول ۱۳۲۷ قمری ذکر شده است. از این رو تا بررسی نسخه اصلی روزنامه، بهتر است این اختلاف تاریخی در معرفی آن حفظ شود.
سروش عمر کوتاهی داشت و در مجموع تنها پنج شماره از آن منتشر شد. با وجود این دوره کوتاه، حضور نویسندگانی چون دهخدا، دولتآبادی، معاضدالسلطنه و حسین دانش به این نشریه جایگاهی قابل توجه در تاریخ مطبوعات عصر مشروطه بخشیده است.
سروش و علیاکبر دهخدا
علیاکبر دهخدا از مهمترین نویسندگان سروش بود. او پیش از مهاجرت، با نوشتههای سیاسی و طنزآمیز خود در روزنامه صور اسرافیل به شهرت رسیده بود و پس از سرکوب مشروطهخواهان و تعطیلی مطبوعات آزادیخواه، ایران را ترک کرد.
دهخدا در دوران مهاجرت نیز فعالیت مطبوعاتی خود را متوقف نکرد و انتشار نوشتههای سیاسی و انتقادی را ادامه داد. پس از اقامت در اروپا و سپس ورود به استانبول، به گروه آزادیخواهان ایرانی مقیم این شهر پیوست و در تأسیس و انتشار سروش مشارکت کرد.
روزنامه حکمت چاپ قاهره در شماره ۹۲۶، مورخ ۱۵ رجب ۱۳۲۷ قمری، ضمن معرفی سروش، نقش دهخدا را در تأسیس آن برجسته دانسته و از رسیدن شمارهای از این روزنامه به اداره حکمت خبر داده است. این گزارش از آن جهت اهمیت دارد که شهادتی معاصر درباره حضور و نقش مؤثر دهخدا در سروش محسوب میشود.
روزنامه ایران نیز هنگام بازگشت دهخدا به تهران، در شماره مورخ ۱۳ محرم ۱۳۲۸ قمری، از او با عنوان مدیر و سردبیر روزنامه هفتگی سروش یاد کرده است. این گزارش نیز نشان میدهد که نقش دهخدا در اداره و محتوای روزنامه فراتر از همکاری معمول یک نویسنده بوده است.
از این رو سروش را میتوان بخشی از ادامه فعالیت مطبوعاتی دهخدا پس از صور اسرافیل دانست؛ فعالیتی که این بار در خارج از مرزهای ایران و در میان جامعه مهاجران مشروطهخواه دنبال شد.
نویسندگان و همکاران سروش
میرزا ابوالحسنخان معاضدالسلطنه، نماینده رشت و رئیس انجمن سعادت ایرانیان مقیم استانبول، از نویسندگان و حامیان اصلی سروش بود. او برای معالجه به استانبول رفته بود و در فعالیتهای سیاسی و فرهنگی ایرانیان مقیم این شهر مشارکت داشت.
میرزا یحیی دولتآبادی، از چهرههای شناختهشده جنبش مشروطه و فعالان فرهنگی ایران، نیز در تهیه مطالب سروش همکاری داشت.
حسین دانش که در آن هنگام در استانبول اقامت داشت، از دیگر نویسندگان این روزنامه بود.
حضور این گروه از روشنفکران و فعالان سیاسی سبب شد سروش، با وجود انتشار تنها پنج شماره، بازتابدهنده دیدگاه بخشی از مشروطهخواهان ایرانی مهاجر باشد.
پایان انتشار سروش
پس از تغییر شرایط سیاسی ایران و پیروزی مجدد مشروطهخواهان، زمینه بازگشت بسیاری از مهاجران سیاسی فراهم شد. در رمضان ۱۳۲۷ قمری و در پی تلگرافهایی که از ایران برای تعدادی از این افراد ارسال شده بود، آنان تصمیم به بازگشت گرفتند.
از آخرین کسانی که استانبول را ترک کردند معاضدالسلطنه و علیاکبر دهخدا بودند. با خروج دهخدا، که یکی از ارکان اصلی تحریریه سروش بود، امکان ادامه انتشار روزنامه نیز از میان رفت و سروش پس از انتشار پنج شماره برای همیشه تعطیل شد.
دهخدا سرانجام در محرم ۱۳۲۸ قمری به تهران بازگشت. روزنامه ایران در گزارشی با عنوان «خیر مقدم» ورود او را بازتاب داد و ضمن اشاره به سابقه فعالیتش در صور اسرافیل، از فعالیت او در مقام مدیر و سردبیر سروش در استانبول یاد کرد.
اگرچه سروش از نظر تعداد شمارهها نشریهای بسیار کوتاهعمر بود، حضور برخی از برجستهترین شخصیتهای فکری و سیاسی مشروطه در تحریریه آن، این روزنامه را به سندی ارزشمند از فعالیت مطبوعاتی ایرانیان در مهاجرت و مبارزات فکری مشروطهخواهان در خارج از ایران تبدیل کرده است.
علیاکبر دهخدا
علیاکبر دهخدا از برجستهترین نویسندگان، روزنامهنگاران، ادیبان و چهرههای فرهنگی عصر مشروطه بود. شهرت مطبوعاتی او بیش از همه با همکاری در روزنامه صور اسرافیل و نوشتههای انتقادی و طنزآمیزش پیوند خورده است.
پس از به توپ بسته شدن مجلس و آغاز استبداد صغیر، دهخدا ناچار به ترک ایران شد و فعالیت مطبوعاتی خود را در خارج از کشور ادامه داد. حضور او در سروش بخشی از همین دوره فعالیت سیاسی و روزنامهنگاری در مهاجرت بود.
دهخدا پس از بازگشت به ایران فعالیتهای سیاسی، ادبی و علمی خود را ادامه داد و بعدها با تألیف لغتنامه دهخدا جایگاهی ماندگار در تاریخ زبان و ادبیات فارسی یافت.
مشخصات روزنامه
نام روزنامه: سروش
مدیر و مؤسس در منبع اصلی ارائهشده: سید محمد توفیق
از مؤسسان و نویسندگان اصلی: علیاکبر دهخدا
نویسندگان و همکاران: ابوالحسنخان معاضدالسلطنه، یحیی دولتآبادی، علیاکبر دهخدا و حسین دانش
حامی: انجمن سعادت ایرانیان مقیم اسلامبول
محل انتشار: استانبول (اسلامبول)، امپراتوری عثمانی
دوره تاریخی: اواخر دوره قاجار / عصر مشروطه
سال انتشار: ۱۳۲۷ قمری / ۱۲۸۸ خورشیدی
ترتیب انتشار: هفتگی
موضوع: سیاسی، فرهنگی و مشروطهخواهانه
تعداد شمارههای منتشرشده: ۵ شماره
تاریخ نخستین شماره: در منابع ارائهشده ۱۲ جمادیالثانی ۱۳۲۷ و ۱۲ جمادیالاول ۱۳۲۷ ذکر شده است
زمان پایان انتشار: ۱۳۲۷ قمری