روزنامه پای تخت | روزنامه طنز و کاریکاتور به مدیریت حسین محمود شریف

روزنامه پای تخت از هفته‌نامه‌های سیاسی و کاریکاتوری اواخر دوره قاجار بود که به صاحب‌امتیازی حسین محمود شریف و مدیرمسئولی س. حسین در تهران منتشر می‌شد. انتشار این نشریه در سال ۱۳۲۹ قمری، برابر با ۱۲۸۹ خورشیدی آغاز شد.

نخستین شماره پای تخت در ۵ محرم ۱۳۲۹ قمری، برابر با ۱۵ دی ۱۲۸۹ خورشیدی، در چهار صفحه انتشار یافت و به قیمت سه شاهی به فروش می‌رسید.

بهای اشتراک سالانه روزنامه در تهران ۱۵ قران، در ولایات داخلی ۲۰ قران و در خارج از کشور ۲۵ قران بود. بهای تک‌شماره در تهران سه شاهی و هزینه درج آگهی برای هر سطر یک قران تعیین شده بود. تلگراف‌ها و مکاتبات نیز با نشانی «جریده پای تخت» ارسال می‌شد.

از مراکز توزیع روزنامه می‌توان به قرائتخانه وطنیه، کتابخانه ادب و اداره توزیع جراید اشاره کرد. در روزنامه تصریح شده بود که نشریه به ولایات یا خانه اشخاص فرستاده نمی‌شود، مگر آنکه خود متقاضی درخواست کرده باشند.

در سرلوحه روزنامه شعار «اخوت، مساوات، عدالت» درج شده بود و در کنار آن این دو بیت دیده می‌شد:

ای وطن ای که مرا قبله امید تویی
پای تخت کی و رامشگه جمشید تویی

این شعارها و محتوای روزنامه به‌خوبی نشان‌دهنده گرایش سیاسی، ملی و استقلال‌طلبانه آن در فضای پس از انقلاب مشروطه است.

تغییر نام به «پایتخت ایران»

شماره دوم نشریه در شنبه ۱۹ محرم ۱۳۲۹ قمری با عنوان «پایتخت ایران» منتشر شد. این نشریه خود را هفته‌نامه‌ای سیاسی و کاریکاتوری، طرفدار استقلال وطن، ترقی و فعالیت ایران معرفی می‌کرد.

یکی از ویژگی‌های مهم پای تخت، استفاده گسترده از کاریکاتور سیاسی بود. صفحات اول و چهارم با چاپ سنگی و عمدتاً به کاریکاتورها اختصاص داشت و در دارالطباعه آقاورز اصغر چاپ می‌شد. صفحات دوم و سوم که حاوی مقالات و نوشته‌ها بود، به شیوه چاپ سربی در مطبعه شرقی به چاپ می‌رسید.

کاریکاتور سیاسی شماره نخست

صفحه نخست شماره اول حاوی نقشه‌ای کاریکاتوری از ایران بود که شرایط سیاسی و دخالت قدرت‌های خارجی در کشور را به تصویر می‌کشید. در شمال نقشه، دریای مازندران و نشانه‌هایی از قشون و کشتی‌های جنگی روسیه و در جنوب، قشون و کشتی‌های جنگی انگلیس دیده می‌شد. عبارت «روس از طرفی و انگلیس از طرفی» نیز مضمون اصلی این تصویر را آشکار می‌کرد.

در نقشه، شهرها و مناطق مختلف ایران و پیرامون آن، از جمله تهران، مشهد، تبریز، کردستان، شیراز، بوشهر، بندرعباس، جاسک، چابهار، بلوچستان، افغانستان، ترکستان، عربستان و بحرین مشخص شده بودند.

در کنار نمایش مداخلات روسیه و انگلستان، روزنامه اختلافات داخلی ایران را نیز به طنز کشیده بود. تصویر دو خروس در حال جنگ با عنوان «جنگ خانگی» و تصاویر دیگری با اشاره به «ملت»، «بعضی هیئت مقننه» و «بعضی هیئت مجریه»، انتقادی از کشمکش‌های داخلی و عملکرد نهادهای سیاسی کشور بود.

در گوشه‌ای از این نقشه، روزنامه پیام خود را چنین بیان می‌کرد:

«نقشه وطن مقدس ما ایرانست که از بی‌حسی و نفاق و بی‌علمی، محل حوادث و تجاوزات اجانب شده، توجه هموطنان عزیز را خواستاریم.»

این پیام با کلمات «عبرت، غیرت، فعالیت، حریت، عدالت، مساوات» و شعار «یا مرگ، یا استقلال» پایان می‌یافت.

از این رو، کاریکاتورهای پای تخت تنها جنبه سرگرمی نداشتند، بلکه ابزار اصلی روزنامه برای انتقاد از دخالت قدرت‌های خارجی، اختلافات سیاسی داخلی و ضعف دستگاه‌های حکومتی بودند.

مطالب و رویکرد روزنامه

روزنامه پای تخت در کنار کاریکاتور، مقالات سیاسی، اجتماعی، انتقادی و نوشته‌های طنز منتشر می‌کرد و دفاع از استقلال ایران، آزادی، عدالت و ترقی کشور از محورهای اصلی آن بود.

در شماره دوم، مقاله‌ای با عنوان «خواب پریشان یا گفتگوی اسرائیل و عزرائیل» به قلم شخصی با نام مستعار «استقلال‌طلب» منتشر شد. این نوشته در قالب گفت‌وگویی خیالی میان اسرائیل و عزرائیل تنظیم شده و با زبان طنز به مسائل و مشکلات سیاسی روز می‌پرداخت. همچنین اشعار طنزی با امضای «م. ش.» در این شماره منتشر شده بود.

ترکیب مقاله، شعر، طنز و به‌ویژه کاریکاتور سیاسی، روزنامه پای تخت را به نمونه‌ای قابل توجه از مطبوعات انتقادی و تصویری سال‌های پس از مشروطه تبدیل کرده است.

حسین محمود شریف

حسین محمود شریف صاحب‌امتیاز روزنامه پای تخت و از فعالان مطبوعاتی اواخر دوره قاجار بود. نام او بیش از همه با انتشار این هفته‌نامه سیاسی و کاریکاتوری در تهران شناخته می‌شود.

روزنامه تحت امتیاز او موضعی آشکار در حمایت از استقلال ایران، آزادی، عدالت و ترقی کشور داشت و از طریق مقالات و کاریکاتورهای سیاسی به نقد دخالت روسیه و انگلستان و همچنین مشکلات و اختلافات داخلی ایران می‌پرداخت.

در اطلاعات ارائه‌شده درباره پای تخت، جزئیات بیشتری درباره زندگی، تحصیلات و دیگر فعالیت‌های حسین محمود شریف ذکر نشده است؛ بنابراین برای حفظ دقت تاریخی، از افزودن اطلاعات تأییدنشده درباره زندگی او خودداری می‌شود.

مشخصات روزنامه

نام نشریه: پای تخت
نام بعدی: پایتخت ایران
صاحب‌امتیاز: حسین محمود شریف
مدیرمسئول: س. حسین
محل انتشار: تهران
دوره تاریخی: اواخر دوره قاجار
سال آغاز انتشار: ۱۳۲۹ قمری / ۱۲۸۹ خورشیدی
تاریخ نخستین شماره: ۵ محرم ۱۳۲۹ قمری / ۱۵ دی ۱۲۸۹ خورشیدی
ترتیب انتشار: هفته‌نامه
تعداد صفحات: ۴ صفحه
موضوع: سیاسی، اجتماعی، انتقادی و کاریکاتوری
رویکرد: طرفدار استقلال وطن، ترقی و فعالیت ایران
شعار: اخوت، مساوات، عدالت
چاپ صفحات اول و چهارم: چاپ سنگی، دارالطباعه آقاورز اصغر
چاپ صفحات دوم و سوم: چاپ سربی، مطبعه شرقی
قیمت تک‌شماره: ۳ شاهی
اشتراک سالانه تهران: ۱۵ قران
اشتراک ولایات داخلی: ۲۰ قران
اشتراک خارج از کشور: ۲۵ قران
هزینه اعلانات: هر سطر یک قران
نشانی مکاتبات: جریده پای تخت