بیداری ما
تشکیلات دموکراتیک زنان ایران یکی از مهمترین و گستردهترین سازمانهای صنفی–سیاسی زنان در ایران بود که در ۱۸ بهمن ۱۳۲۱ با نام «تشکیلات زنان ایران» پایهگذاری شد. این سازمان به همت گروهی از زنان آگاه و مبارز، عمدتاً وابسته به حزب توده ایران، و با هدایت مریم فیروز و مشارکت فعالانی چون بدری علوی، نجمی علوی، زهرا اسکندری، مهرانگیز اسکندری، جمیله صدیقی، خدیجه کشاورز، اختر کامبخش، ایران ایرانی، فروهید کباری، عالیه شرمینی و هما هوشمند راد شکل گرفت.
زمینه شکلگیری این تشکیلات به دورهای بازمیگشت که پس از انقلاب مشروطه، بسیاری از انجمنها و نشریات مترقی زنان توسط حکومت رضاشاه تعطیل و سرکوب شده بودند. در آن دوران، تنها «کانون بانوان» بهعنوان نهادی محدود و وابسته به دربار اجازه فعالیت داشت و زنان را به فعالیتهای سنتی و غیرسیاسی سوق میداد. سیاستهایی مانند کشف حجاب اجباری، گرچه بهظاهر در راستای آزادی زنان معرفی میشد، اما در عمل با اهدافی دیگر و بدون فراهمکردن بسترهای واقعی مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان اجرا شد.
با تحولات اقتصادی و گسترش سرمایهداری نوپا، نیاز به نیروی کار زنان افزایش یافت، اما این حضور بدون حمایتهای قانونی و حقوقی کافی بود. در چنین شرایطی و همزمان با فضای جهانیِ متأثر از جنگ جهانی دوم و مبارزه علیه فاشیسم، ضرورت ایجاد سازمانی پیشرو برای دفاع از حقوق زنان بیش از پیش احساس شد.
پس از کنارهگیری رضاشاه در سال ۱۳۲۰ و باز شدن نسبی فضای سیاسی، تشکیلات زنان ایران فعالیت خود را آغاز کرد و توانست با تلاش مستمر، زنان را حول مطالباتی چون حق رأی، برابری حقوقی، دستمزد برابر، مبارزه برای صلح و گسترش سوادآموزی سازماندهی کند. این تشکیلات با برگزاری نشستها، کلاسهای آموزشی و فعالیتهای اجتماعی، نقش مهمی در ارتقای آگاهی زنان ایفا کرد.
ارگان رسمی این تشکیلات، نشریه «بیداری ما» بود که از سال ۱۳۲۳ منتشر شد و به معرفی حقوق زنان و طرح مطالبات آنان میپرداخت. این نشریه در سال ۱۳۲۶ توقیف شد و پس از آن، نشریاتی مانند «جهان تابان» و «جهان زنان» راه آن را ادامه دادند.
در سال ۱۳۲۵، این سازمان به عضویت فدراسیون دموکراتیک بینالمللی زنان درآمد و نام خود را به «تشکیلات دموکراتیک زنان ایران» تغییر داد. اما در سال ۱۳۲۷، با غیرقانونی اعلام شدن حزب توده و سازمانهای وابسته، فعالیت این تشکیلات نیز ممنوع شد و بسیاری از اعضای آن تحت تعقیب قرار گرفتند. در نتیجه، فعالیتها بهصورت مخفی ادامه یافت.
در سال ۱۳۳۰، برای ادامه فعالیت علنی، «سازمان زنان ایران» شکل گرفت که با ایجاد مراکز فرهنگی، آموزشی و اجتماعی، تلاش کرد سطح آگاهی و مشارکت زنان را افزایش دهد. این سازمان در مبارزه برای کسب حق رأی زنان، از طریق گردآوری امضا، برگزاری تجمعات و ارتباط با شخصیتهای سیاسی و فرهنگی، نقش فعالی ایفا کرد.
فعالیتهای این جریان تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ادامه یافت، اما پس از آن، با سرکوب گسترده نیروهای مترقی، سازمانهای زنان نیز تعطیل و بسیاری از فعالان دستگیر یا ناچار به مهاجرت شدند. با این حال، فعالیت آنان در خارج از کشور و در قالب کنفرانسها و نهادهای بینالمللی ادامه یافت.
در سالهای بعد، حکومت پهلوی با ایجاد نهادهای دولتی مانند شورای عالی زنان تلاش کرد جایگزینی کنترلشده برای این تشکلها ایجاد کند، اما این اقدامات نتوانست جایگزین فعالیتهای مستقل و مطالبهمحور پیشین شود.
پس از انقلاب ۱۳۵۷، تشکیلات دموکراتیک زنان ایران برای مدتی کوتاه فعالیت علنی خود را از سر گرفت و توانست بار دیگر در میان زنان نفوذ پیدا کند، اما در اوایل دهه ۱۳۶۰ با سرکوب نیروهای سیاسی، فعالیت آن متوقف شد و بسیاری از اعضایش بازداشت یا مجبور به مهاجرت شدند.
با وجود این سرکوبها، میراث فکری و تجربی این تشکیلات در جنبش زنان ایران باقی ماند و به نسلهای بعدی منتقل شد؛ نسلی که همچنان برای دستیابی به حقوق برابر و رفع تبعیضهای جنسیتی در جامعه ایران تلاش میکند.