آزاد
عبدالقدیر آزاد
عبدالقدیر آزاد (۱۲۷۰ یا ۱۲۷۲ خورشیدی – ۱۳۵۲ یا ۱۳۵۳) روزنامهنگار، فعال سیاسی و نمایندهٔ مجلس شورای ملی ایران بود که در نیمهٔ نخست قرن چهاردهم خورشیدی نقش قابل توجهی در عرصهٔ مطبوعات و سیاست ایران ایفا کرد. او به سبب فعالیتهای سیاسی پرتنش، گرایشهای چپگرایانه در برخی دورههای زندگی و انتشار مقالات انتقادی در مطبوعات، بارها زندانی و تبعید شد. آزاد از چهرههای جنجالی و پرتحرک سیاست ایران در دورههای پایانی قاجار و سالهای نخست حکومت پهلوی به شمار میرود.
تولد و تحصیلات
عبدالقدیر آزاد در سال ۱۲۷۰ (برخی منابع ۱۲۷۲) خورشیدی در شهر سبزوار متولد شد. پدر او، جانمحمد، کشاورز بود. وی تحصیلات ابتدایی خود را در زادگاهش گذراند و در همان دوران با ادبیات فارسی، علوم دینی، حساب و زبان فرانسه آشنا شد. این آشنایی با زبان و ادبیات، بعدها در فعالیتهای روزنامهنگاری و نگارش مقالات سیاسی او نقش مهمی ایفا کرد.
آغاز فعالیتهای شغلی
آزاد در آغاز فعالیت حرفهای خود در ادارهٔ پست و تلگراف در شهرهای مشهد، تربت حیدریه و کاشمر مشغول به کار شد. وی پس از مدتی به عدلیه (دادگستری) منتقل گردید. تجربهٔ کار در دستگاههای اداری دولت، او را با ساختار حکمرانی و مسائل سیاسی و اجتماعی کشور آشنا ساخت و زمینهٔ ورود او به عرصهٔ فعالیتهای سیاسی را فراهم کرد.
فعالیتهای سیاسی در اواخر دورهٔ قاجار
در سالهای پایانی حکومت قاجار، عبدالقدیر آزاد وارد عرصهٔ فعالیتهای سیاسی شد. او در اعتراض به قرارداد ۱۹۱۹ وثوقالدوله در شهر مشهد اقدام به توزیع شبنامههای اعتراضی کرد. این اقدام سبب دستگیری و زندانی شدن او برای چند ماه شد.
در همین دوره، آزاد با تشکیل گروهی موسوم به حزب طرفداران قانون اساسی به مخالفت با برخی رجال سیاسی از جمله وثوقالدوله و قوامالسلطنه پرداخت. این گروه که حدود چهارصد عضو داشت، در اقدامی مسلحانه علیه حکومت دست به شورش زد. این حرکت با شکست مواجه شد و آزاد دستگیر و به اعدام محکوم گردید، اما در پی فشار و حمایت گروههای آزادیخواه از اجرای حکم نجات یافت.
درگیری با قوامالسلطنه و تبعید
آزاد در ادامهٔ فعالیتهای سیاسی خود با قوامالسلطنه، حاکم وقت خراسان، وارد تقابل شد و بار دیگر زندانی گردید. پس از آزادی، با جلب حمایت برخی از خوانین مناطق درگز، بجنورد و قوچان از جمله زبردستخان، قیامی مسلحانه علیه حکومت سازمان داد. این شورش نیز ناکام ماند و آزاد همراه با تعدادی از یارانش به تاشکند در آسیای میانه گریخت و حدود یک سال و نیم در آنجا اقامت داشت.
با وجود اعلام عفو عمومی از سوی دولت مرکزی، پس از بازگشت به ایران بار دیگر دستگیر و به اعدام محکوم شد. با این حال، با وساطت آقا شیخ حسین یزدی از اجرای حکم اعدام رهایی یافت.
فعالیتهای مطبوعاتی در آغاز دورهٔ پهلوی
در اوایل دورهٔ پهلوی، عبدالقدیر آزاد در سالهای ۱۳۰۱ یا ۱۳۰۲ خورشیدی در مشهد روزنامهٔ «آزاد» را منتشر کرد. این روزنامه تحت تأثیر فضای سیاسی پس از انقلاب روسیه گرایشهایی به اندیشههای سوسیالیستی داشت و در مقالات آن انتقادهای تندی نسبت به سیاستهای حکومت مطرح میشد.
انتشار این مطالب انتقادی سبب شد آزاد بارها بازداشت و زندانی شود. در یکی از این موارد، به دستور محمد امیرعلایی، امیر لشکر شرق، به مدت دو سال در زندان کلات محبوس شد. همچنین در دوران استانداری حسین بنیآدم مدتی در سبزوار زندانی گردید.
انتشار مقالهای دربارهٔ آزادی زنان واکنش شدید برخی روحانیان از جمله حاجآقا حسین قمی را برانگیخت و در نتیجه روزنامهٔ او توقیف شد و خود او به شیروان تبعید گردید. آزاد در ادامه مدتی در کنسولگری شوروی در مشهد پناه گرفت و با کمک کنسول آن کشور به تهران رفت.
زندان در دوران رضاشاه
انتقادهای مداوم آزاد از حکومت رضاشاه سرانجام به دستگیری و زندانی شدن او انجامید. وی ابتدا به قم تبعید شد و سپس به اتهام فعالیتهای کمونیستی و جاسوسی در زندان قصر زندانی گردید. در سال ۱۳۱۰ خورشیدی، بر اساس گزارش شهربانی و دستور رضاشاه، به حبس ابد محکوم شد.
آزادی پس از سقوط رضاشاه
با کنارهگیری رضاشاه از سلطنت در شهریور ۱۳۲۰، عبدالقدیر آزاد نیز از زندان آزاد شد. او در مجموع حدود پانزده سال از عمر خود را در زندان گذرانده بود. در دوران زندان مدتی با اعضای گروه ۵۳ نفر همبند بود، اما پس از آزادی با نگارش کتاب «اسرار زندان قصر» به نقد آنان پرداخت.
در نخستین جلسات حزب تودهٔ ایران به دعوت سلیمان اسکندری شرکت کرد و حتی مسئول تنظیم اساسنامهٔ حزب شد، اما به زودی از این حزب فاصله گرفت.
تأسیس حزب استقلال
عبدالقدیر آزاد در مهر ۱۳۲۰ حزب استقلال را بنیان گذاشت و انتشار مجدد روزنامهٔ آزاد را آغاز کرد. این روزنامه هر هفته چند شماره منتشر میشد و همچنان رویکردی انتقادی نسبت به حکومت داشت. او در این دوره از امضای «آزاد خراسانی» استفاده میکرد و در نوشتههای خود به شدت از استبداد دورهٔ رضاشاه انتقاد میکرد.
فعالیت پارلمانی
در انتخابات دورهٔ چهاردهم مجلس شورای ملی (۱۳۲۲) از حوزهٔ سبزوار نامزد شد اما موفق به راهیابی به مجلس نشد.
در سال ۱۳۲۵، با تشکیل حزب دموکرات ایران توسط احمد قوام، آزاد به این حزب پیوست و از حوزهٔ انتخابیهٔ سبزوار با کسب بیش از یازده هزار رأی به مجلس شورای ملی راه یافت. در ابتدا از حامیان قوام بود، اما بعدها به ویژه در موضوع قرارداد قوام–سادچیکف به مخالفت با او پرداخت.
آزاد در مجلس از چهرههای منتقد دولتها محسوب میشد. او پس از ترور محمد مسعود، روزنامهنگار مشهور، همراه با حسین مکی و ابوالحسن حائریزاده دولت حکیمی را استیضاح کرد و در ادامه نیز دولتهای بعدی را مورد انتقاد قرار داد.
همراهی با جبهه ملی و نهضت ملی شدن نفت
در آستانهٔ انتخابات مجلس شانزدهم، به دلیل اعتراض به دخالت دولت در انتخابات، آزاد به محمد مصدق نزدیک شد و در تحصن ۲۲ مهر ۱۳۲۸ در دربار شرکت کرد. این تحصن سرانجام به تشکیل جبهه ملی ایران انجامید.
در انتخابات تجدیدی مجلس شانزدهم، آزاد با کسب آرای قابل توجهی از حوزهٔ انتخابیهٔ تهران به مجلس راه یافت و از جمله مخالفان سرسخت نخستوزیر وقت حاجعلی رزمآرا بود.
اختلاف با دولت مصدق
پس از نخستوزیری مصدق در سال ۱۳۳۰، اختلاف میان آزاد و دولت شکل گرفت. آزاد انتظار داشت نمایندگانی از حزب استقلال در کابینه حضور داشته باشند، اما این خواسته عملی نشد. در نتیجه او به تدریج از جبهه ملی فاصله گرفت و در مجلس به یکی از منتقدان دولت مصدق تبدیل شد.
اختلافها تا جایی پیش رفت که او در صحن مجلس با یوسف مشار، وزیر پست و تلگراف دولت مصدق، درگیر شد و حتی به سوی او اسلحه کشید. این تغییر موضع سیاسی موجب کاهش شدید محبوبیت اجتماعی او شد.
حمایت از کودتای ۲۸ مرداد
عبدالقدیر آزاد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ حمایت کرد و خواستار محاکمه و اعدام مصدق شد. با این حال، پس از نخستوزیری فضلالله زاهدی، به دلیل نگرانی از رفتار غیرقابل پیشبینی او، از قدرت سیاسی کنار گذاشته شد و روزنامه و حزبش تعطیل گردید.
برای دور نگه داشتن او از سیاست، زاهدی سمت رئیس هیئت مدیره و مدیرعامل شرکت سهامی فرش ایران را به وی واگذار کرد. آزاد حدود سه سال در این سمت فعالیت داشت، اما بعدها از آن نیز کنار گذاشته شد.
سالهای پایانی زندگی
در سالهای پایانی عمر، عبدالقدیر آزاد از صحنهٔ سیاست فاصله گرفت و فعالیتهای محدود او در انتخابات مجلس بیستم (۱۳۳۹) نیز نتیجهای در بر نداشت. او در این دوران با مشکلات مالی مواجه بود و آثار سالهای طولانی زندان بر وضعیت روحی و جسمی او تأثیر گذاشته بود.
سرانجام عبدالقدیر آزاد در سال ۱۳۵۲ یا ۱۳۵۳ خورشیدی در تهران درگذشت.