روزنامه ثریا

روزنامه ثریا ابتدا در قاهره مصر و بعد در طهران و سپس در کاشان تاسیس و منتشر شده است و ما بشرح هر یک از دورههای آن جدا گانه میپردازیم.

ثریا در مصر – روزنامه تر با در قاهره مصر به مدیری ( میرزا علیمحمد خان کاشانی ) بزبان فارسی تاسیس و هفته یکبار ر و زهای شنبه طبع و یکشنبه تقسیم میشده است، اولین شماره آن روز شنبه ۱۴ جمادى الآخر ۱۳۱۶ قمری مطابق ۲۹اکتوبر ۱۸۹۸ میلادی انتشار یافته. اسم روزنامه بخط نستعلیق درشت و روز نامه در عنوان هر شماره بدین قسم معرفی گردیده :« تر با روزنامه ایست که از هرگونه وقایع پولتیکی و سیاسی و علوم وفنون وصنایع و ادبیات و تجارت وغیره بحث میکند و نیز مقالاتیکه نافع بحال دولت و ملت باشد کمال ممنونیت طبع و نشر مینماید.» محل اداره ثریا در مصر شارع عابدین و عنوان مراسلات میرزا علیمحمد خان کاشانی صاحب امتیاز و نگارنده روزنامه ثریا در مصر است . قیمت آبونه سالیانه آن در ممالک محروسه ایران ۳۶ قران و در سلامبول وسایر بلاد عثمانی ۴ مجیدی ، در قفقاز و سایر شهرهای روسیه ۱۰ منات و در ممالک فرنگستان و امریکا ۲۵ فرانک ، در هندوستان و چین ۱۲ روپیه ، در مصر و اطراف آن ۴ ریال مصر بست . قیمت آبونه در بلاد خارجه مقدم و در ایران در دو قسط گرفته میشود . وجه پست همه جا بعهده اداره ثریا است . درباره علت نشر روزنامه و تاسیس آن در مصر در مقاله افتتاحی شماره اول پس از ذکر خطبه مشتمل بر سپاس و ستایش خداوند و درود بر پیغمبر و خلفای راشدین شرحی نوشته که ما برای مزید اطلاع خوانندگان عین خطبه و شرح دنباله آن را ذیلا نقل مینمائیم . بخصوص که شماره های تریسا خیلی کمیاب است .

« سپاس و ستایش خدا برا که سرحوله جریده آفرینش و افتتاح روز نامه بینش بنام اوست . قدرت بالغه زبانیش از حضیض تری تا اوج ثریا را فرو گرفته و حکمت کامله احدیتش از تحت تراب تا فوق افلاک رده کشیده علم و تمدن را زیور و پیرایه انسان قرار داد و بدین صفت بسایر مخلوقاتش مزبت بخشید عالم و جاهل و دانا و کانا بوحدانیت حضرتش معترف و خورد و بزرک ووضیع وشریف بفردانیت جنابش مذعن ز وصف ذات پاکش زبان اهل امکان به (عجز الواصفون عن صفتک) کویا و از معرفت جوهر تابناکش لسان انبیا به ( ما عرفناک حق معرفتک ) ناطق است. سپس سلام و تحیت برروان سرور عالم و خلاصه اولاد بنی آدم محمد مصطفی (ص) که پیکر نورانیش بردای ) قاب قوسین او ادنی ( آراسته و تارک مبارکش بتاج (لولاک لما خلقت الافلاک) پیراسته و برخلفا و زاشدین و ائمه دین مبین اسلام وسلاطین عظام سیما دو پادشاه عادل با ذل اسلام که یکی آسمان شهامت را کوکبی است متین و دیگری جهان معدلت را رکنی دعای این دو خسرو تاجدار فریضه مسلمانان است و اطاعتشان فرض اهل ایمان قوام اسلام بسته بدوام این دو دولت است و ثبات دین محمدی باتحاد این دو کشور که خداوند همواره جیششان را منصور واعداتشانرا مقهور فرماید و سایر امیران اسلا بخصوص چراغ دودمان خدیویه و حکمران خطه مصریه الامیر المحتشم والخدیو المعظم ( عباس حلمى پاشا ) لازالت ایام ملکه ودولته.» پس از خطبه مذکور راجع بسبب انتشار ثریا چنین مینویسد : « این بنده علیمحمد کاشانی هنگام توقف و تحصیل در علیه اسلامبول گاه گاه که با دوستان وطن پرست ملت و دولت ملاقات کرده صحبت از دولت خواهی و ملت پرستی بمیان میآمد جمعی که مدتی در بلدان خارجه مانده و معنی حب الوطن من الایمان را دانسته و لذت تره تمدن و تربیت را چشیده میگفتند امروز موافق شرع انور اطهر ومصالح جمهور ملک و کشور بر هر فردی از افراد ملت واجب و فریضه است که خدمت وطن را اهم عبادات والزم طاعات داند که در دارین اجری عمیم و ثوابی عظیم دارد و از دست هر کس هر چه برآید در خدمت کوتاهی نکند ( دستت نمیرسد که بچینی گلی ز شاخ * باری به پای گلین ایشان گیاه باش ۰) و هم بمضمون آیه کریمه ( وذکر فان الذکر تنفع المؤمنین ) امروز برای تنبیه و آگاه نمودن ابنای وطن که غالب روش اجانب ندانند و از سیاست مغربیان که ظاهری چون چهره خوبان آراسته و با طنی چون دل دوزخیان کاسته دارند بیخبر و از مکر و کبدشان غافل اند هیچ بهتر از نصیحت وذکر نیست……) در این صورت امروز برای ما ایرانیان که طالب خدمت وطن ) هستیم بشرط قدرت قلم وقوت قدم خدمتی بهتر از نشر روزنامه و همت و اقدام در این امر نیست و همواره مشوق این بنده بی بضاعت بودند که در این کار قدمی پیش گذارد و با قلم شکسته و نطق بسته بانتشار روزنامه پردازد چون ایام تحصیل منقضی نشده بود دریغ آمدم که تکلیف دوستان را قبول کرده بتکلف کاری کند که از عهده انجام آن برنیاید و جواب باهنه و طفره میرفت.»

این بود قسمتی از مقاله افتتاحی تریا که تحت عنوان ( سبب نگارش ) درج شده در سال اول ثریا معمولا هر شماره آن در ۱۶ صفحه با چاپ سربی طبع گردیده و با انتشار شماره ۵۰ مورخ پنجشنبه ۸ شهر جمادی الثانی ۱۳۱۷ قمری سال اول خاتمه پیدا کرده و سال دوم آن با اینکه با شماره ۵۱ شروع میگردیده ولی برای اینکه شماره اول سال دوم با مولود مسعود مطابقت کند از شماره ۵۱ صرفنظر نموده و آنرا بنفع مشترکین جزو سال اول محوب داشته است . شماره اول سال دوم در تاریخ شنبه ۱۶ جمادی الثانی ۱۳۱۷ قمری طبع و منتشر گردیده و در این سال قطع صفحات وسبک مطالب بعینه مانند سال اول است جز اینکه در این سال تعداد صفحات در شماره ۲۰ صفه میباشد مقاله افتتاحی سال دوم تحت عنوان ( سال دوم – خطبه ثریا ) نوشته شده و بدین قرار است : د پاکیزه دانای دانایان و خردمند خردمندان را سپاس و ستایشش سزاست که قلم دانش آفرید و اوح ینش خلق فرمود و روزنامه هستی را بنام نامی خویش مطرز داشت و خاکیان فرشی را بنور معرفت وایقاق وقوت دانش و عرفان برساکنین عرش مزیت بخشود وازتری تا ثریا و از سمک تاسما در تحت اقتدار ایشان نهاد تا از روی دانش خویش کار کنند و پروردگار پاک را ستایش نمایند همه موجودات بر هستیش معترف و همه کائنات بر عبودیتش مذعن • عقل خورده بین از درک کنه ذاتش قاصر و قوه نا طقه از وصف صفاتش عاجز این یک بعجز خود قائل و آن یک بقصور خود مقر ، پس درود و تحیت بر روان پاک سیدرسل وهادى سبل ومعلم عقل کل هلت آفرینش و محبط انوار فیض وبینش محمد مصطفی (ص) که خداوندش بدانش و بینش و داد و دهش بر فرستادگان خویش هماره برگزید و به پیغمبری در آفریدگان خود کسیل فرموده تا ایشان را آداب مدنیت و انسانیت بیاموزد و علم معاش و معاد یاد دهد و افتادگان را دستگیری فرماید و کوران را روشنی بخشد و برخلفاء راشدین و ائمه دین مبین و سلاطین عظام مسلمین سیما دو خسرو کامکار عادل و دو نیر رخشنده آسمان مجد و اقبال که یکی آفتابیست بر فراز سپهر دانش و بینش درخشنده و دیگری کو کیسیت بر موج سعادت و فرخی تابنده و دعای دوام دولت و اقبال این سلطان نامدار و دو شهریار کامکار کلیه مسلمین اقطار عالم را از فرایض است و بر سایر حکمداران و امیران اسلام مخصوص نجم در خشنده عائله خدبویه و فرمانفرمای خطه مصریه الامیر المحتشم والخدیو المفخم ( عباس حلمى ) پاشا ادام الله ایام دولته وملکه . »

پس از خطبه مذکور بشرح جشن قنسولگری ایران که در روز تولد مظفر الدین شاه گرفته، تحت عنوان ( موارد مسعود ) پرداخته است.

بطور کلی مندرجات روزنامه تر یا عبارت است از اخبار و حوادث ایران و مصر و در بعضی از شماره ها اخبار عمومی جهان نیز در آن درج است . اخبار راجع به ایران بوسیله و کلای روزنامه که در شهرهای داخلی ایران بوده تهیه میشده و غالبا اخبار مربوط بایران مفصل نوشته شده است . مقالات و نامههای شکوا به نیز قسمتی از مندرجات روزنامه را تشکیل میدهد . ثربا با چاپ سربی طبع شده ولی در هیچیک از شماره ها اسم مطبعه چاپ نگردیده و در انتهای صفحه آخر این عبارت درج است : «در مصر در مطبعه…. چاپ شود » از شماره ۲۷ سال دوم امور روزنامه ثریا بعهده آقا ( سید فرج الله تاجر کاشانی مقیم مصر ) واگذار شده و همین آقا سید فرج الله است که بعدا روزنامه را در طهران و کاشان برای دفعه دوم و سوم منتشر نموده است . از شماره ۲۷ صاحب امتیاز و نگارنده سید فرج الله کاشانی معرفی شده و نام مشارالیه در عنوان روزنامه بعوض اسم ( علیمحمد کاشانی ) چاپ گردیده است . در باره این واگذاری و علت آن علاوه بر آنچه بتفصیل در ذیل روزنامه ( پرورش ) شرح داده ایم و خوانندگان برای اطلاع از آن باید بدانجا مراجعه فرمایند، عین اعلانی را که در صفحات ۹ و ۱۰ شماره ۲۷ چاپ شده نقل مینمائیم :

« اعلان . بعموم وکلا و مشترکین روزنامه ثریا اعلان میشود این روزنامه از اول تا حال فیمابین این جانب میرزا علیمحمد خان کاشانی و عمده النجار آقا سید فرج الله تا جر کاشانی مقیم مصر مشترک بود باتفاق طرفین فسخ شراکت کرده این جا نب جمیع حقوق خودم را از بدل آبونه جات و وجوهات سائره که در نزد و کلا و مشترکین محتر باقیمانده است خواه از بابت سال اول و خواه از بابت سنه حاضره باشد بجناب آقا سید فرج الله مصالحه نموده و وجه مصالحه را اخذ و دریافت کردم و باید تمام این وجوهات و محاسبات بجناب آقا سید فرج الله راجع شود این جانب را نه در رزنامه مذکوره و نه در وجوهات و محاسبات مذکوره دخلی و حتی باقی نمانده است مشترکین عظام و وکلای ترم جمیع وجوهات خودشان را باید بجناب آماسید فرج الله نموده خود را با شخص ایشان طرف حساب بدانند . بتاریخ ۱۹ شهر مایو ۱۹۰۰ مطابق ۲۰ محرم الحرام ۱۳۱۸ على محمد کاشانی . » با اینکه پس از واگذاری امور روزنامه دیگر آقای علیمحمد کاشانی در امور روزنامه ثریا مداخله نکرده ولی چون نام برده اقدام بتاسیس روزنامه دیگری به نام پرورش کرده و آن را مرتبا تا آخرین ایام حیات منتشر نموده لذا بین آن دو مناقشات قلمی بسیار رد و بدل گردیده و هر کدام در روزنامه خود بدیگری تاخته است .

برای اطلاع از چگونگی این مناقشات بحرف پ کتاب ( کلمه پرورش ) مراجعه شود. روزنامه ثریا تا مادامیکه امور آن بعهده میرزا علی محمد کاشانی بوده یکی از روزنامه های مفید و بسیار خوب زبان فارسی بوده است ولی پس از آنکه نامبرده عدم دخالت خود را اعلام داشته بکلی از رونق افتاده است . مرحوم کسروی در کتاب تاریخ مشروطیت ایران در جائیکه از جراید قبل از مشروطیت گفتگو میکند درباره ثریا اینطور منوید : « ثریا نخست نوشتن آن با میرزا علی محمد خان کاشانی بود و آوازه گفتارهای تند آن بهمه جا میرسید ولی سپس او جدا گردید و خود نامه پرورش را بنیاد نهاد و ثریا از اوج افتاد سال ششم آنرا که در سال ۱۲۸۳ ( ۱۳۲۲ قمری ) د تهران چاپ شده و نویسنده اش سید فرج الله کاشانی بوده من دیده ام و روزنامه بسیار پستی است . یکی از زشتیهای این روزنامه کشاکشی است که با حبل المتین پیدا کرده و سخنان سبک و زشت بسیاری، که خود دشنامت ، بدارنده حبل المتین میشمارد . حبل المتین گاهی سخن از قانون و حکومت مشروعه بمیان می آورد این در پاسخ آن مینویسد: در پادشاهی پادشاهی که اسخی از تمام سلاطین سلف و اعدل از ملوک دادگستر جهانست ، خرافات و ترهات سلطنت مشروعه وغیر مشروعه چرا میبا فی و هر آهنگر و عمله و بقال را محق در تدقیقات امور دولت میشماری…. این سخنان مشابه بکلام جن زدگان چه سود بخشد…. این بوالفضولیهای مردود از سید جمال معهود است، تو سید جلال بی جمال چه میگوئی »

از روزنامه تر یا منتشره در مصر نگارنده تا شماره ۳۶ سال دوم مورخ ۲۰ جمادی الاول ۱۳۱۸ قمری را در دست دارم و ظاهرا در این تاریخ روزنامه تریا در مصر توقیف گردیده و دیگر منتشر نگردیده و مدیر آن سید فرج الله کاشانی بطهران عزیمت نموده است.